پایگاه اطلاع رسانی روزنامه همدان پیام

به پاس روز شعر و ادب استاد شهریار

شعر حافظه تاریخی همه فرهنگ و تمدن ایران

شعر فارسی فقط بخشی از ادبیات ما نیست؛ بخشی از حافظه تاریخی، هویت فرهنگی و جهان‌بینی ایرانیان است؛ میراثی که قرن‌ها از دل حوادث گذشته و هنوز می‌تواند با انسان امروز سخن بگوید.
بیست‌وهفتم شهریورماه، روز شعر و ادب فارسی و سالروز بزرگداشت استاد سیدمحمدحسین شهریار، فرصتی است برای درنگ در جایگاه زبانی که بخش بزرگی از تاریخ، فرهنگ، اندیشه و احساس ایرانیان در آن روایت شده است؛ زبانی که شاعرانش از عشق و عرفان تا اخلاق و حماسه، از رنج انسان تا امید به آینده را به شعر درآورده‌اند.
این روز، بیش از آنکه صرفاً مناسبتی برای بزرگداشت یک شاعر باشد، یادآور جایگاه ادبیاتی است که قرن‌ها توانسته میان نسل‌ها ارتباط برقرار کند و در فراز و نشیب تاریخ، هویت فرهنگی یک جامعه را حفظ کند.
وقتی شعر، حافظه یک ملت می‌شود
اگر تاریخ را در کتاب‌های رسمی جست‌وجو کنیم، بخشی از گذشته را می‌یابیم؛ اما برای شناخت روح یک ملت، گاهی باید به شعر آن ملت مراجعه کرد.
شاهنامه فردوسی تنها یک حماسه بزرگ نیست؛ روایتی از ایران، زبان، اسطوره و آرمان‌های یک سرزمین است. سعدی، حکمت و اخلاق را به زبانی تبدیل کرد که هنوز در گفت‌وگوی اجتماعی ما حضور دارد. مولانا تجربه‌های عمیق انسانی و عرفانی را به زبانی جهانی رساند و حافظ، پیچیدگی‌های روح انسان، عشق، امید، رندی و جست‌وجوی حقیقت را در غزل‌های خود ماندگار کرد.
از همین روست که شعر فارسی را نمی‌توان تنها با معیار زیبایی‌شناسی ادبی سنجید. شعر در ایران، در بسیاری از دوره‌های تاریخی، بخشی از نظام فکری و فرهنگی جامعه بوده است.
اخلاقی که در قالب شعر ماندگار شد
یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های ادبیات فارسی، پیوند دیرینه آن با اخلاق و حکمت است.
مفاهیمی همچون انسان‌دوستی، عدالت، مدارا، بخشش، فروتنی، خردورزی و مسئولیت اجتماعی، بارها در آثار شاعران فارسی‌زبان بازتاب یافته‌اند. شعر توانسته است این مفاهیم را از قالب اندرزهای خشک خارج کند و در قالب داستان، تصویر، تشبیه و موسیقی کلام به ذهن و احساس مخاطب نزدیک سازد.
به همین دلیل بسیاری از ابیات شاعران بزرگ، از کتاب‌ها فراتر رفته و وارد زندگی روزمره مردم شده‌اند. گاهی یک بیت شعر می‌تواند مفهومی اخلاقی را چنان ساده و ماندگار بیان کند که سال‌ها در ذهن انسان باقی بماند.
این یکی از قدرت‌های بزرگ ادبیات است؛ تأثیرگذاری بر انسان، نه با اجبار، بلکه از مسیر زیبایی و احساس.
شهریار؛ صدای آشنای یک نسل
در میان شاعران معاصر، سیدمحمدحسین شهریار جایگاهی متفاوت دارد. شهریار از یک سو در امتداد سنت غزل فارسی قرار می‌گیرد و از سوی دیگر، با زبان و احساس انسان معاصر سخن می‌گوید.
غزل‌های او سرشار از عاطفه، عشق، دلتنگی، خاطره و تجربه‌های انسانی است؛ مفاهیمی که برای مخاطب امروز نیز بیگانه نیستند. شاید راز ماندگاری شعر شهریار را نیز باید در همین نزدیکی جست‌وجو کرد؛ او درباره احساساتی سخن گفت که متعلق به یک دوره تاریخی خاص نیستند.
اما جایگاه شهریار تنها به شعر فارسی محدود نمی‌شود. منظومه «حیدربابایه سلام» از مهم‌ترین جلوه‌های پیوند شعر با خاطره، فرهنگ بومی و زندگی مردم است. شهریار در این اثر، جهان کودکی، طبیعت، آدم‌ها و خاطرات سرزمین خود را به زبان شعر ثبت کرد و نشان داد که می‌توان از یک جغرافیای مشخص سخن گفت و در عین حال، تجربه‌ای انسانی و فراگیر خلق کرد.
شهریار به همین دلیل، برای بسیاری از مردم تنها یک شاعر نام‌آشنا نیست؛ صدایی است که بخشی از خاطره جمعی چند نسل را نمایندگی می‌کند.
از کوچه‌های ایران تا ادبیات جهان
ادبیات فارسی، مرزهای جغرافیایی ایران را بسیار زودتر از جهان امروز پشت سر گذاشته است.
آثار فردوسی، سعدی، مولانا و حافظ قرن‌هاست که در سرزمین‌های مختلف خوانده، ترجمه و تفسیر می‌شوند. حضور این آثار در ادبیات جهان، تنها نتیجه ترجمه چند کتاب نیست؛ حاصل ظرفیت ادبیاتی است که درباره پرسش‌های مشترک انسان سخن می‌گوید.
عشق، مرگ، زندگی، اخلاق، معنویت، تنهایی، امید و جست‌وجوی حقیقت، موضوعاتی نیستند که به یک ملت یا یک زبان تعلق داشته باشند. شاید همین وجه انسانی است که به شعر فارسی امکان داده با وجود تفاوت زبان و فرهنگ، با مخاطبان دیگر کشورها نیز ارتباط برقرار کند.
ادبیات فارسی از این منظر، یکی از مهم‌ترین ابزارهای فرهنگی ایران برای گفت‌وگو با جهان است؛ گفت‌وگویی که به جای قدرت سیاسی یا اقتصادی، بر قدرت فرهنگ و اندیشه استوار است.
مسأله امروز؛ شعر را از زندگی دور نکنیم
اما بزرگداشت شعر و ادب فارسی نباید تنها به برگزاری مراسم، سخنرانی و بازنشر چند بیت مشهور محدود شود.
پرسش مهم‌تر این است که شعر و ادبیات فارسی چه جایگاهی در زندگی نسل امروز دارد؟
نسلی که با سرعت بالای رسانه‌های دیجیتال، شبکه‌های اجتماعی و محتوای کوتاه و تصویری زندگی می‌کند، بیش از هر زمان دیگری در معرض تغییر الگوی خواندن و ارتباط با ادبیات قرار دارد.
در چنین شرایطی، پاسداشت زبان فارسی به معنای فاصله گرفتن از جهان جدید نیست؛ بلکه باید بتوان میان میراث ادبی گذشته و زبان زندگی امروز پیوندی تازه ایجاد کرد.
اگر قرار است شعر همچنان در فرهنگ عمومی جامعه زنده بماند، باید از کتاب‌ها و مراسم رسمی فراتر برود و دوباره به مدرسه، دانشگاه، رسانه، خانواده، فضای مجازی و گفت‌وگوی روزمره مردم راه پیدا کند.
روزی برای یادآوری یک مسئولیت فرهنگی
بیست‌وهفتم شهریور، در حقیقت فرصتی است برای اینکه یک بار دیگر به این پرسش فکر کنیم که با میراث ادبی خود چه می‌کنیم.
فرهنگی که فردوسی، سعدی، مولانا، حافظ و شهریار و ده‌ها شاعر بزرگ دیگر به ما سپرده‌اند، صرفاً مجموعه‌ای از آثار تاریخی نیست؛ سرمایه‌ای زنده است که اگر با نسل امروز ارتباط پیدا کند، می‌تواند همچنان الهام‌بخش باشد.
شعر فارسی در طول قرن‌ها بارها ثابت کرده که می‌تواند از دل بحران‌ها عبور کند، با تغییر زمان خود را بازآفرینی کند و همچنان حرفی برای گفتن داشته باشد.
روز شعر و ادب فارسی، روز یک شاعر یا حتی فقط روز یک زبان نیست؛ روز بزرگداشت بخشی از هویت فرهنگی ماست. و شاید بهترین راه بزرگداشت شهریار و همه بزرگان شعر فارسی این نباشد که فقط اشعارشان را تکرار کنیم؛ بلکه این باشد که دوباره بخوانیم، بیندیشیم و اجازه دهیم ادبیات در زندگی ما نفس بکشد.
چرا که شعر، وقتی زنده است که در حافظه مردم جاری باشد؛ و زبان، وقتی ماندگار است که نسل‌های تازه نیز خود را در آینه آن پیدا کنند.

پاکی آوردی ای امید سپید

یلدا شب هندوانه و فال و غزل

حال و هوای صحاف خانه همدان در آستانه بازگشایی مدارس