«خاورمیانه آبستن تحولات بزرگی خواهد بود. منطقه خاورمیانه در سال جدید میلادی رخدادهایی را تجربه خواهد کرد. اتفاقات بزرگی در خاورمیانه ۲۰۲۳ در شرف وقوع هستند. سناریوهای مثبتی برای منطقه غرب آسیا قابل پیشبینی نیستند. بایدن در ۲۰۲۳ انتظار خبرهای خوب از خاورمیانه نداشته باشد».
به گزارش فرارو، اینها و چند نمونه مشابه دیگر گزارههایی هستند که در چند وقت اخیر، به شکل جدی از سوی محافل رسانهای در ارتباط با تحولات پیشرو در منطقه خاورمیانه مطرح میشوند. ناظران سیاسی، جدیتر از هر زمان دیگری از وقوع رخدادهای بزرگ و سرنوشتساز نسبت به آینده این منطقه در سال جدید میلادی خبر میدهند.
بسیاری بر این باور هستند که تحولات جدید میتواند همچون زلزلهای بزرگ برای نظم و امنیت منطقهای در خاورمیانه باشد. به تبع با وقوع رخدادهای بزرگ در این منطقه، مناسبات بینالمللی نیز تحت تأثیر قرار خواهند گرفت.
وقوع هر گونه رخداد بزرگی در خاورمیانه ۲۰۲۳، ممکن است چالشی برای سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران باشد. هیچ تحول بزرگی در منطقه نمیتواند بدون ارتباط با جایگاه و امنیت ملی ایران باشد. در ادامه به منظور تبیین هرچه بیشتر این موضوع، رخدادهای احتمالی خاورمیانه ۲۰۲۳ ارائه میشوند.
پرونده تنشزدایی ایران با عربستان
تنشزدایی ایران با عربستان، در چند سال گذشته یکی از پروندههای همیشگیای بوده که در دستور کار دستگاه دیپلماسی کشور قرار داشته است. پس از سالها تنش در مناسبات بعد از قطع مناسبات دیپلماتیک تهران و ریاض در سال ۲۰۱۵، در سال ۲۰۲۱، 4 دور مذاکرات پنهانی میان نمایندگان 2 کشور در بغداد، پایتخت عراق صورت گرفت. چهارمین دور مذاکرات که از سوی مقامهای سیاسی ایران و عربستان نیز مورد تأیید قرار گرفت، در ۲۵ سپتامبر ۲۰۲۱ (۳ مهر ۱۴۰۰) برگزار شد. آخرین دور مذاکرات نیز با قریب به ۶ ماه فاصله در ۲۱ آوریل ۲۰۲۲ (اول اردیبهشت ۱۴۰۱) در بغداد اتفاق افتاد.
با گذشت بیش از ۸ ماه همچنان برگزاری دور جدید (ششم) مذاکرات در حالت انتظار باقی مانده است. این وضعیت در شرایطی است که مقامهای سیاسی 2 کشور بارها از آمادگی خود برای گفت وگو و مذاکره تأکید کردهاند. اهمیت این پرونده برای دستگاه سیاست خارجی ایران این است که تنشزدایی با عربستان میتواند گشایشی بزرگ در حل مسائل ایران با کشورهای حاشیه خلیج فارس داشته باشد.
عربستان در مقام یک قدرت منطقهای، پرستیژ ویژهای در میان جهان عرب دارد.
عادیسازی مناسبات ایران با این کشور میتواند دریچههایی جدید را بر روی دستگاه دیپلماسی کشور بگشاید. مدیریت پرونده تنشزدایی به عربستان، بدون تردید، چالشی بزرگ است که نیازمند تدبیر ویژه کارگزان ایرانی در سال ۲۰۲۳ خواهد بود.
انتخابات سرنوشتساز ترکیه و اهمیت ماندن یا رفتن اردوغان
از سال ۲۰۰۲ تا کنون که حزب عدالت و توسعه در مسند قدرت ترکیه بوده، تهران مناسبات خود با آنکارا را با تمرکز بر، در قدرت بودن یک حزب اسلامگرای معتدل تنظیم کرده است. فراز و نشیبهایی از همکاری و تنش طی 2 دهه گذشته در روابط خارجی 2 کشور وجود داشته، اما در یک ارزیابی کلان، میتوان سطح مناسبات 2 طرف را قابل قبول دانست.
پس از سالها حضور رجب طیب اردوغان و حزب عدالت و توسعه در رأس حکمرانی ترکیه، به نظر میرسد سال ۲۰۲۳ میتواند بستر تغییراتی کلان در این کشور باشد.
اینکه از صندوقهای رأی انتخابات ترکیه، ترکیب پارلمان آتی این کشور چگونه چیده میشود و رئیسجمهوری آینده چه کسی باشد، برای تصمیمگیرندگان سیاست خارجی ایران از اهمیتی فوقالعاده برخوردار است.
به قدرت رسیدن احزاب سکولار در پارلمان و پایان ریاست اردوغان بر حکومت، چالش و مسأله بزرگی است که باید تصمیمگیرندگان سیاست خارجی ایران به شکل جدی به آن توجه داشته باشند.
حتی باقی ماندن اردوغان و آک پارتی در قدرت نیز نیازمند تأمل و برنامهریزی برای تنظیم مناسبات سیاست خارجی تهران با آنکارا در ۲۰۲۳ و سالهای بعد از آن است.
پرونده تحولات آتی میدانی در داخل سوریه
در سال جدید میلادی تحولات آتی سوریه و معادلات میدانی احتمالی در این کشور، همچنان برای جمهوری اسلامی ایران اهمیتی ویژه دارد. همزمان با آغاز بحران در سوریه (۲۰۱۱)، دولت بشار اسد مورد حمایت بیدریغ تهران قرار گرفت؛ در ادامه نیز حمایتهای بیدریغ تهران از دمشق تداوم داشت.
در تمامی سالهای بعد از ۲۰۱۶ نیز که پیروزیهای ارتش حکومت مرکزی بر نیروهای رقیب آغاز شد، همچنان تهران در مقام متحدی قابل اعتماد برای بشار اسد باقی ماند. طی سالهای اخیر نیز در نتیجه نشستهای آستانه و سوچی، ایران در کنار کشورهای ترکیه و روسیه، نقشی مهم را در معادلات میدانی سوریه ایفا کرده است.
حضور محسوس و صرف هزینههای بزرگ ایران در سوریه، موجب شده که تحولات آتی این کشور در سال جدید میلادی نیر از اهمیتی فوقالعاده برخوردار باشد.
تعیین تکلیف مناطق باقیمانده از سرزمینهای سوریه که هنوز تحت کنترل حکومت مرکزی قرار ندارد، مهمترین چالش داخلی سوریه در سال جدید خواهد بود. در یک سوی معادلات نیروهای بینادگرا و تحت حمایت ترکیه در غرب فرات قرار دارند که کانون اصلی تجمعشان در ادلب است.
در سوی دیگر معادله سرزمینهای تحت کنترل کردهای سوریه یا همان نیروهای دموکراتیک سوریه (SDF) در شرق فرات قرار دارند. تلاش حکومت مرکزی سوریه برای کنترل بر این مناطق، خواه از طریق جنگ یا مذاکره، چالشی جدیاست که برای سیاستگذاران ایرانی از اهمیتی فوقالعاده برخوردار است. زیرا این موضوع برای دمشق فراتر از یک جنگ ساده خواهد بود.
چالش جدیتر تعیین ماهیت قانون اساسی و آینده نظام سیاسی سوریه است که برای ایران موضوعی حیاتی است.
تنشزدایی اردوغان و اسد
رجب طیب اردوغان، رئیسجمهوری ترکیه که در سالهای اخیر دشمن شماره یک بشار اسد بود، اخیراً دست دوستی و صلح را به سوی بشار اسد دراز کرده است. در ماههای اخیر، برخلاف رویکرد تنشزای ۱۱ سال گذشته، مقامهای نظامی و سیاسی ارشد ترکیه نسبت به آغاز فرایند تنشزدایی با دولت بشار، چراغ سبز نشان دادهاند. حتی ترکها با صراحت از آمادگی برای خروج از سوریه و بازگشت مناطق غرب فرات به دمشق سخن میگویند.
در چنین فضایی به نظر میرسد، قبل از انتخابات ماه ژوئن، قطار تنشزداییهای دومینوار اردوغان به ایستگاه دمشق نیز خواهد رسید. این که بعد از این رخداد (تنشزدایی ترکیه و سوریه در سال ۲۰۲۳) چه تغییراتی در معادلات منطقهای و میدانی سوریه اتفاق افتاد، دیگر مسأله مهمی بوده که نیازمند بررسی و آیندهپژوهی استراتژیستهای ایرانی است.
مناسبات ایران با دولت السودانی
پس از گذشت یک سال تمام توقف صحنه حکمرانی عراق بعد از برگزاری انتخابات پارلمانی ۱۰ اکتبر ۲۰۲۱ (۱۸ مهر ۱۴۰۰)، رسیدن کرسی نخستوزیر به جریان نزدیک به ایران، چشماندازی مثبت را در آینده مناسبات تهران با بغداد ترسیم کرد.
بر خلاف تصورات ابتدایی، مواضع محمد شیاع السودانی، نخستوزیر عراق در چند وقت اخیر نشان داد که به قدرت رسیدن وی نیز آنچنان که تصور میشد، همراستا با منافع ایران نیست.
به تازگی استفاده چندباره السودانی، عبدالطیف رشید، رئیسجمهوری عراق و مقتدی صدر، رهبر جریان صدر از نام جعلی خلیج فارس (خلیج ع. ر. ب. ی) سطحی از واکنشهای منفی را در تهران به همراه داشته است.
همزمان روی خوش السودانی به باقی ماندن نیروهای نظامی آمریکا در عراق، نشان داد که مناسبات ایران با عراق نیز یک چالش برای مسئولان سیاست خارجی کشور در سال ۲۰۲۳ خواهد بود.
