روزگاری نه چندان دور، اینجا قلب تپنده فرش غرب ایران بود؛ جایی که تاجران، بافندگان، رنگرزها و صادرکنندگان در رفتوآمدی دائمی، اقتصاد و فرهنگ یک استان را بر دوش میکشیدند. در آن سالها صدای شانههایی که بر تار و پود قالی فرود میآمدند، در گوشهگوشه بازار شنیده میشد. هر ضربه، گرهای بود بر نقش زندگی؛ هر دار قالی، روایتی از صبر، مهارت و هویت.امروز اما سکوت در بسیاری از حجرهها جا خوش کرده است.
امروز اما درست یک روز مانده به روز ملی فرش خبری از رفت و آمد فعالان بازار فرش نیست . حاج مرتضی فرش فروش قدیمی بازار میگوید: کاروانسرای تاریخی میرزاکاظم در قلب بازار همدان سالها نبض تجارت فرش استان بود. تاجران، بافندگان، صادرکنندگان و خریداران داخلی و خارجی در حجرههای این مجموعه رفتوآمد میکردند و رونق بازار فرش در صدای گفتوگوها و معاملهها جریان داشت. اما امروز بسیاری از فعالان این حوزه از کاهش رونق بازار دلشان گرفته است. برخی حجرهها خلوتتر از گذشتهاند و حجم معاملات با سالهای اوج خود فاصلهای چشمگیردارد.
کارشناسان معتقدند افزایش هزینههای تولید، کاهش قدرت خرید مردم، محدودیتهای صادراتی، مهاجرت نیروی انسانی ماهر و رقابت گسترده فرش ماشینی از مهمترین دلایل این وضعیت است. به اطراف نگاه میکنم این سرای قدیمی با حجرههایی که هزار و یک حکایت در دل خود جای دادهاند؛ هنوز پابرجاست، اما آن شور گذشته را ندارد. صدای معاملههای بزرگ کمتر شنیده میشود و بسیاری از فعالان قدیمی بازار فرش از روزهایی سخن میگویند که کامیونهای حامل فرش، راهی تهران و بنادر صادراتی میشدند و نام همدان در بازارهای جهانی اعتبار ویژهای داشت. این سکوت تنها سکوت یک بازار نیست؛ سکوت تدریجی هنری است که قرنها بخشی از هویت فرهنگی و اقتصادی همدان بوده است. از میان دالانهای قدیمی کاروانسرای میرزاکاظم که عبور میکنی، هنوز بوی پشم، رنگ و خاطره به مشام میرسد؛ اما چیزی کم شده است. چیزی که سالها روح این بنا و بازار فرش همدان را زنده نگه میداشت؛ صدای کوبیدن شانه بر تار و پود قالی و پهن شدن قالی ها بر زمین؛ صدایی که روزگاری موسیقی زندگی در بسیاری از خانهها و کارگاههای همدان بود، امروز آرامتر از همیشه به گوش میرسد؛ آنقدر آرام که بیم خاموشی آن، فعالان این حوزه را نگران کرده است.
فرشی که یک جغرافیا را نمایندگی میکند
میرزا حاجی حسین خوانی در بازار فرش کنار حجره فرشها را به این سو و آن سو میکشد و میگوید: فرش همدان تنها محصول یک شهر نیست. نامی است که مجموعهای عظیم از هنر قالیبافی استان را در بر میگیرد؛ از تویسرکان و ملایر تا نهاوند، رزن، فامنین، بهار، کبودراهنگ و صدها روستایی که نسلهای متوالی در آنها با گرههای قالی زندگی کردهاند.
او معتقد است: در بازارهای جهانی، نام همدان با فرش همدان و فرش مهربان، فرش ملایر، سالها به عنوان یکی از مهمترین مراکز قالیبافی ایران شناخته شده است. ویژگیهای فنی ممتاز، استفاده از پشم مرغوب، تنوع طرحها و استحکام بالا موجب شده فرش جای جای استان همدان جایگاه ویژهای در میان مجموعهداران و خریداران فرش ایرانی داشته باشد.
اما آنچه فرش همدان را متمایز میکند، تنها کیفیت فنی آن نیست؛ بلکه گستره فرهنگی نهفته در آن است. هر نقش، بخشی از حافظه تاریخی مردم این سرزمین را بازگو میکند. از ماهی درهم و هراتی گرفته تا لچک و ترنج، گلفرنگ و نقوش هندسی روستایی، همه روایتگر بخشی از زیستبوم و فرهنگ منطقهاند. این فرش روایتگر هویت، فرهنگ، تاریخ و سبک زندگی مردمانی است که قرنها هنر خود را در گرههای رنگین قالی جاودانه کردهاند. از تویسرکان و ملایر تا نهاوند، رزن، فامنین و دهها روستای کوچک و بزرگ استان، هر دار قالی بخشی از تاریخ این سرزمین را روایت میکند. همدان یکی از کهنترین مراکز قالیبافی ایران به شمار میرود؛ استانی که نام آن در بازارهای جهانی فرش، سالها مترادف با اصالت، استحکام و هنر بوده است. با این حال امروز این میراث ارزشمند روزهای دشواری را پشت سر میگذارد.
قالیبافی زندگی با فرش است
فاطمه الماسی، از بافندگان باسابقه فرش در همدان، سالهای طولانی عمر خود را پشت دار قالی سپری کرده است، میگوید: قالیبافی فقط یک شغل نیست؛ بخشی از زندگی ماست. خیلی از زنان روستایی با درآمد فرش، خانواده را اداره کردهاند، فرزندانشان را به مدرسه فرستادهاند و زندگی ساختهاند.
الماسی با ابراز نگرانی از کاهش استقبال نسل جوان از این حرفه میافزاید: امروز بسیاری از دختران دیگر حاضر نیستند ساعتها پشت دار قالی بنشینند. اگر حمایت نباشد، اگر درآمد و امنیت شغلی فراهم نشود، ممکن است بسیاری از نقشها و مهارتهایی که نسلها منتقل شدهاند از بین بروند.
مطالبه خانه خلاق و موزه دائم
و رشته دانشگاهی
سراغ رئیس انجمن تولیدکنندگان و صادرکنندگان فرش دستباف استان همدان میروم تا از حال و روز فرش همدان برایم بگویم.
حمیدرضا فروزان احسن معتقد است که فرش دستباف زمانی یکی از مهمترین منابع درآمد روستائیان استان بود. در بسیاری از خانهها، دار قالی عضوی از خانواده محسوب میشد. دختران از کودکی نقشخوانی میآموختند و مهارت قالیبافی نسل به نسل منتقل میشد. اما تحولات اقتصادی دهههای اخیر شرایط را تغییر داده است. افزایش هزینه مواد اولیه، کاهش قدرت خرید، دشواری صادرات، ورود گسترده فرش ماشینی و کاهش سود تولید باعث شده بسیاری از بافندگان از این حرفه فاصله بگیرند.
در حالی که استان همدان حدود ۶۰ تا ۷۰ هزار بافنده دارد، بخش قابل توجهی از آنان دیگر به طور مستمر در این حرفه فعالیت نمیکنند. بسیاری از دارهای قالی در روستاها جمع شدهاند و برخی از استادکاران قدیمی که روزگاری چندین دار فعال داشتند، اکنون تنها خاطرات آن روزها را روایت میکنند.
در بسیاری از روستاهای همدان هنوز زنان بافنده پای دارهای قالی مینشینند و نقشهای اصیل منطقه را زنده نگه میدارند؛ اما واقعیت این است که درآمد پایین و سختی کار موجب شده نسل جوان تمایل کمتری به ورود به این حرفه داشته باشد.
وی میگوید: در گذشته دار قالی بخشی جداییناپذیر از خانههای روستایی بود. دختران از کودکی با نقش و رنگ آشنا میشدند و قالیبافی مهارتی بود که از نسلی به نسل دیگر منتقل میشد. امروز اما بسیاری از این دارها جمع شدهاند و برخی دیگر تنها برای حفظ سنت خانوادگی برپا ماندهاند. فعالان حوزه فرش هشدار میدهند اگر روند فعلی ادامه پیدا کند، استان همدان بخشی از سرمایه انسانی خود در حوزه فرش دستباف را از دست خواهد داد؛ سرمایهای که جایگزینی آن آسان نیست.
از آمار بیمه شدگان میپرسم میگوید: شاید هیچ عددی به اندازه آمار بیمهشدگان، وضعیت فرش همدان را آشکار نکند. براساس آمارهای موجود، تنها حدود ۵۵۰۰ نفر از قالیبافان استان تحت پوشش بیمه تأمین اجتماعی قرار دارند و حدود ۲۸۰۰ نفر نیز از بیمه صندوق روستاییان و عشایر بهره میبرند.
این در حالی است که دهها هزار نفر به طور مستقیم یا غیرمستقیم با صنعت فرش در ارتباط هستند. برای هنری که ساعتهای طولانی کار فیزیکی، مشکلات اسکلتی، آسیبهای بینایی و فرسودگی جسمی بخشی از واقعیت آن است، نبود امنیت بیمهای نه فقط یک مسئله رفاهی، بلکه تهدیدی برای بقای حرفه محسوب میشود.
فروزان احسن، معتقد است زمان آن رسیده که نگاه به فرش از یک فعالیت صرفاً تولیدی فراتر برود. وی تأکید میکند استانی با این پیشینه تاریخی به موزه تخصصی فرش نیاز دارد؛ موزهای که بتواند روایتگر تاریخ، هنر و جایگاه فرش همدان باشد و در عین حال به جاذبهای برای گردشگران تبدیل شود در حال حاضر حد فاصل سایت تاریخی و جهانی هگمتانه تا گنبد علویان در میدان عین القضات ساختمان قدیمی اداره فرش میتواند به یک موزه دائم تبدیل شود که در این مسیر همه دوستداران فرش را به تحسین وادارد .
وی بر این باور است که فرش همدان برای بازگشت به جایگاه شایسته خود نیازمند حمایتهای جدی و ساختاری است و میگوید ایجاد موزه تخصصی فرش در همدان میتواند نقش مهمی در معرفی تاریخ، هویت و ظرفیتهای این هنر به نسل جدید و گردشگران ایفا کند.
فروزان احسن همچنین راهاندازی خانه خلاق فرش را نیز ضرورتی جدی میداند؛ مرکزی که بتواند میان سنت و نوآوری پیوند برقرار کند و طراحان جوان، پژوهشگران و تولیدکنندگان را در کنار یکدیگر قرار دهد.در چنین شرایطی، فعالان حوزه فرش معتقدند احیای این هنر-صنعت نیازمند نگاهی فراتر از حمایتهای مقطعی است.
فروزان احسن، با اشاره به ظرفیتهای کمنظیر فرش استان، بر ضرورت تدوین برنامهای جامع برای حفظ و توسعه این میراث تأکید میکند.
وی همچنین راهاندازی خانه خلاق فرش را یکی از نیازهای اساسی استان میداند؛ مرکزی که بتواند حلقه اتصال میان هنر سنتی، طراحی نوین، بازاریابی، فناوری و صادرات باشد و زمینه حضور نسل جوان در این عرصه را فراهم کند.
آیا مسئولان، دانشگاهها، فعالان اقتصادی و نهادهای فرهنگی پیش از خاموش شدن کامل صدای دارهای قالی، برای احیای فرش همدان دست به کار خواهند شد یا نه؟ سرنوشت این دستبافتهای ارزشمند، تنها سرنوشت یک صنعت نیست؛ سرنوشت بخشی از هویت فرهنگی ایران است
رئیس انجمن تولیدکنندگان و صادرکنندگان فرش دستباف استان همدان بر ضرورت ایجاد رشته دانشگاهی فرش در مراکز آموزش عالی استان نیز تأکید دارد و معتقد است تربیت نیروی متخصص در حوزه طراحی، رنگرزی، بازاریابی و مدیریت فرش میتواند آینده این صنعت را تضمین کند.
به گفته او، استانی با این پیشینه و ظرفیت در حوزه فرش دستباف نباید از داشتن زیرساختهای علمی و پژوهشی مرتبط محروم باشد. فرش دستباف همدان فقط یک محصول اقتصادی نیست؛ بخشی از حافظه تاریخی این سرزمین است. هر گره آن داستانی از زندگی، فرهنگ، باورها و ذوق هنری مردمان این دیار را روایت میکند. اگر امروز برای حفظ این هنر اقدامی صورت نگیرد، فردا شاید تنها در عکسها و موزهها بتوان ردپای بسیاری از نقشها، مهارتها و سنتهای قالیبافی همدان را جستوجو کرد.
به روزرسانی نقشههای قدیمی فرش در راستای حفظ هویت و اصالت
معاون امور بازرگانی و توسعه تجارت ادارهکل صنعت، معدن و تجارت استان همدان نیز در گفتوگو با رسانهها از وجود حدود ۴۰۰ تا ۵۰۰ نقشه و طرح فرش در استان خبر میدهد؛ گنجینهای که هر کدام بخشی از هویت تاریخی مناطق مختلف همدان را نمایندگی میکنند.
به گفته علی سلیمانی، تاکنون ۸۰ نقشه اصیل فرش دستباف همدان مرمت و بهروزرسانی شده است؛ اقدامی که میتواند نقش مهمی در حفظ اصالت فرش استان ایفا کند.
وی تأکید میکند بازسازی و بهروزرسانی نقشههای شطرنجی قدیمی و طرحهای دارای هویت بومی از اولویتهای این حوزه است؛ طرحهایی همچون «جوزان ملایر»، «ماهی درهم ذهنیباف» و «آصادقی تویسرکان» که هر یک بخشی از حافظه هنری استان محسوب میشوند. این نقشهها صرفاً الگوهای بافت نیستند؛ آنها اسناد فرهنگی یک منطقهاند. همانگونه که یک بنای تاریخی نیازمند حفاظت است، نقشههای اصیل فرش نیز برای بقا به مراقبت و بازآفرینی نیاز دارند. با وجود همه دشواریها، فرش دستباف همچنان یکی از مهمترین صنایع فرهنگی و اشتغالزای همدان به شمار میرود.
سلیمانی تأکید کرده است، بر اساس آمارهای رسمی، بین ۲۵ تا ۲۷ هزار بافنده در استان همدان فعالیت دارند و 4هزار و ۱۱۱ نفر نیز در حوزههای رفوگری، پرداخت، فروش مواد اولیه و تجارت فرش دستباف مشغول به کار هستند. سال گذشته حدود ۴۰ هزار مترمربع انواع فرش و قالیچه دستباف در استان تولید شده است؛ تولیداتی که از قالیچههای نفیس تمام ابریشم و مرینوس ریزبافت تا تابلوفرشهای ابریشمی و قالیهای پشمی درشتبافت را در بر میگیرد.
فعالان اقتصادی معتقدند فرش همدان همچنان ظرفیت حضور قدرتمند در بازارهای جهانی را دارد. اما برای تحقق این ظرفیت، استان نیازمند بازاریابی نوین، برندسازی حرفهای و حضور مستمر در بازارهای بینالمللی است. امروز بسیاری از فرشهای همدان بدون هویت مستقل و تنها با عنوان کلی فرش ایرانی در بازارهای جهانی عرضه میشوند؛ در حالی که هر یک از مناطق استان میتواند به یک برند شناختهشده تبدیل شود.
صدای دارهای قالی هنوز در برخی کارگاهها شنیده میشود؛ اما این صدا دیگر آن طنین پرقدرت گذشته را ندارد. اکنون پرسش اصلی این است که آیا مسئولان، دانشگاهها، فعالان اقتصادی و نهادهای فرهنگی پیش از خاموش شدن کامل این صدا، برای احیای آن دست به کار خواهند شد یا نه؟ سرنوشت فرش همدان، تنها سرنوشت یک صنعت نیست؛ سرنوشت بخشی از هویت فرهنگی ایران است.
