پایگاه اطلاع رسانی روزنامه همدان پیام

نقش موسیقی در آئین‌ها و مراسم‌های باستانی ایران

نویسنده : قادر شهسواری

موسیقی، همواره زبان مشترک انسان‌ها در تمامی اعصار و فرهنگ‌ها بوده و به عنوان پلی میان جهان مادی و معنوی، بستری برای ابراز عمیق‌ترین احساسات و باورها فراهم آورده است. در ایران باستان، این نقش از حیطه صرفاً هنری فراتر رفته و به جزء لاینفک ساختارهای آئینی و مراسم تبدیل شده بود. از نغمه‌های مقدس در پرستشگاه‌های میترا و زمزمه‌های گات‌ها در آئین زرتشت تا ریتم‌های پرشور جشن‌های نوروزی و نوای حزن‌انگیز مرثیه‌ها در سوگواری‌ها، موسیقی حضوری تعیین‌کننده داشته است. این حضور نه تنها بیانگر ذوق هنری، بلکه نشانه‌ای از یک نظام اعتقادی پیچیده بود که در آن هر صوت و هر نغمه، دارای معنا و کارکردی مشخص در ارتباط با کیهان، ایزدان و انسان بود. (هینلز، 1385)

این مجال به بررسی اهمیت و گستردگی موسیقی در فرهنگ و آئین‌های ایران باستان می‌پردازد و مسیر پژوهش حاضر را برای واکاوی زیبایی‌شناسی و کارکرد این هنر در سه سرفصل اصلی (مراسم مذهبی، جشن‌های فصلی و مراسم تدفین و سوگواری) ترسیم می‌نماید. هدف نهایی، درک عمیق‌تر از جایگاه موسیقی به عنوان یک عامل فعال و بنیان‌گذار در تجربه‌های آئینی و اجتماعی، و نیز تحلیل زیبایی‌شناسی خاص این نوع موسیقی است که با معیارهای موسیقی مدرن متفاوت بوده و بر پایه کارکرد و ارتباط با جهان‌بینی شکل گرفته بود.

در این تمدن کهن، موسیقی صرفاً یک فعالیت تفریحی نبود؛ بلکه یک ضرورت کیهانی و اجتماعی محسوب می‌شد. اعتقاد بر این بود که نغمه‌ها می‌توانند بر نیروهای طبیعت، ایزدان و حتی ارواح تأثیر بگذارند. از این رو، ساختار دقیق و معنای نهفته در هر نغمه، نقشی نمادین و کارکردی مشخص در پیشبرد اهداف آئینی داشته است.

این مطالعه تلاش می‌کند تا با تحلیل تطبیقی میان گونه‌های مختلف آئین‌ها و مراسم، به یک درک جامع از چگونگی تعامل موسیقی با این رویدادهای فرهنگی دست یابد و جایگاه آن را در منظومه فکری و عملی ایرانیان باستان روشن سازد. (بورنو، 1378)

الف) زیبایی‌شناسی و کارکرد موسیقی آیینی: اصول و مفاهیم بنیادین

پیش از ورود به جزئیات مراسم، لازم است به اصول کلی حاکم بر زیبایی‌شناسی و کارکرد موسیقی در آئین‌های باستانی ایران بپردازیم. این اصول نه تنها درک ما را از هر بخش عمیق‌تر می‌سازد، بلکه پیوندهای میان انواع مختلف موسیقی آیینی را نیز روشن می‌کند:

1. فلسفه صوت و کیهان‌شناسی:
در بسیاری از فرهنگ‌های باستان، از جمله ایران، اعتقاد بر این بود که جهان هستی خود دارای یک “موسیقی کیهانی” است. هر ایزد، ستاره و حتی عنصر طبیعی دارای نغمه و ارتعاش خاص خود بود. موسیقی آئینی تلاشی برای هم‌نوا شدن با این ارتعاشات کیهانی و برقراری ارتباط با نیروهای مافوق طبیعی محسوب می‌شد. این مفهوم در متون زرتشتی نیز بازتاب یافته، جایی که “آوا” و “سرود” نقش مهمی در آفرینش و حفظ نظم کیهانی ایفا می‌کنند (دینکرد، 1381).

2. مفهوم “نای” و “سرود”:
در متون کهن، به ویژه منابع پهلوی، میان “نغمه‌های روحانی” و “نغمه‌های زمینی” تمایز قائل می‌شدند. نغمه‌های روحانی که برای فراخواندن ایزدان یا ارتباط با اهورامزدا به کار می‌رفتند، باید از پیچیدگی ساختاری و لحنی برخوردار می‌بودند که ذهن شنونده را از امور مادی منفک کرده و به سمت تجربیات متعالی سوق دهد. سرودها اغلب دارای ساختاری مدال و تکرارشونده بودند که تمرکز و حالت خلسه را تسهیل می‌کردند. در مقابل، نای، اشاره به نوای سازهایی داشت که می‌توانستند این نغمات را اجرا کنند و اغلب به معنای “نفس” و “دم” الهی نیز به کار رفته است (بندهشن، 1349).

3. زیبایی‌شناسی تنافر و هماهنگی:
در متون مرتبط با جنگ میان خیر و شر / اهورامزدا و اهریمن، ممکن است از تکنیک‌هایی استفاده می‌شده که امروزه آن را تنافر می‌نامیم، اما در آن بستر، نمادی از آشفتگی و مبارزه با نیروهای پلید تلقی می‌شده است. به عنوان مثال، صداهای ناخوشایند یا ریتم‌های گسسته می‌توانستند برای نمایش حضور اهریمن یا جلب توجه به تضادها استفاده شوند. در مقابل، موسیقی‌های ستایشی، مبتنی بر هارمونی‌های ساده و فواصل مطبوع بودند تا حس آرامش، یگانگی و قرب الهی را القا کنند (طبری، 1375).

4. ریتم به مثابه زمان مقدس:
درک زمان در آئین‌ها اغلب با زمان روزمره متفاوت بود؛ زمان مقدس، دایره‌ای و تکرارشونده بود. ریتم موسیقی، این زمان دایره‌ای را بازسازی می‌کرد و افراد را وارد یک چرخه از پیش تعیین‌شده می‌ساخت. این امر به افراد کمک می‌کرد تا از زمان خطی و دنیوی فاصله گرفته و به یک حالت روحانی یا کیهانی وارد شوند. هر الگوی ریتمیک می‌توانست نمادی از یک پدیده طبیعی، یک ایزد یا یک مرحله از آئین باشد.

5. تطبیق ریتم با عمل:
در مراسم قربانی یا نیایش طولانی، ریتم‌ها کند و یکنواخت می‌شدند تا فرد وارد خلسه یا تمرکز عمیق شود. این تمرکز می‌توانست با فرمول‌های ریاضی ساده بیان شود؛ به طور مثال تکرار یک الگوی ریتمیک ساده، به افزایش یا کاهش انرژی نیاز دارد و به سمت یک اوج معنوی حرکت می‌کند.

6. ریتم‌های جشن و رقص:
در جشن‌هایی مانند نوروز، ریتم‌ها سریع‌تر و پیچیده‌تر شده تا حرکت‌های رقص جمعی را هدایت کنند. رقص‌ها به نوبه خود، نمادی از گردش چرخ فلک و تجدید حیات بودند و موسیقی وظیفه داشت این گردش را به‌طور شنیداری بازسازی کند. این ریتم‌ها اغلب با حرکات موزون و تکرارشونده همراه بودند که نه تنها شادی را برمی‌انگیختند، بلکه حس یگانگی و همبستگی اجتماعی را نیز تقویت می‌کردند (شاهنامه فردوسی، 1386).

ب) نقش موسیقی در مراسم مذهبی و آئین‌های پرستش

مهرپرستی (میترائیسم)

1. معابد میترا (میتریوم‌ها) و معماری صوتی:
میتریوم‌ها اغلب در زیر زمین و به صورت غارگونه ساخته می‌شدند. این معماری به خودی خود دارای ویژگی‌های آکوستیکی خاصی بود که صداها را تشدید کرده یا تغییر می‌داد. موسیقی اجرا شده در این فضاها با در نظر گرفتن این ویژگی‌های آکوستیکی طراحی می‌شد تا حداکثر تأثیر رمزآلود را ایجاد کند (کریستن‌سن، 1385).

2. مراسم رازآلود:
ورود به معابد میترا (میتریوم‌ها) معمولا با مجموعه‌ای از مراحل بود که هر مرحله با یک تغییر در موسیقی همراه می‌شد. این تغییرات، نشانگر تصفیه روح و صعود درجات هفتگانه روحانی بود. برای مثال، شاید در ابتدا از نواهای آرام و زمزمه‌مانند استفاده می‌شد تا حس ورود به یک فضای مقدس و جدا از دنیای بیرون را ایجاد کند، سپس با پیشرفت مراسم، موسیقی به سمت ریتم‌های قوی‌تر و ملودی‌های حماسی‌تر حرکت می‌کرد تا آمادگی برای رویارویی با رازهای مهر را القا کند (هینلز، 1385).

3. سازهای مورد استفاده:
بر اساس نقوش برجسته و توصیفات متون، سازهای بادی کوتاه و شیپوری، احتمالاً برای اعلام ورود یا خروج، و سازهای کوبه‌ای (مانند طبل‌های دستی کوچک) برای ایجاد تأکید بر لحظات کلیدی (مانند ضربات چاقو در مراسم قربانی نمادین) مورد استفاده قرار می‌گرفتند. صداهای پرطنین و کوبنده می‌توانستند حضار را به یک حالت ذهنی خاص سوق دهند. در دوره‌های مختلف می‌توان دید که کاربرد سازها با توجه به رشد صنعت سازسازی متفاوت بوده است.

4. آئین قربانی گاو:
این آئین، بیش از هر چیز نیازمند فضاسازی قوی بود. موسیقی در این لحظه باید ترکیبی از عظمت (جهت تجلیل از میترا)، خشونت کنترل‌شده (در لحظه قربانی) و امید (به رستاخیز و زندگی دوباره) را القا می‌کرد. ممکن است از تکرار موتیف‌های خاص، یا تغییر ناگهانی از ملودی‌های آرام به ضربات کوبنده برای نمایش این تضادها استفاده شده باشد (هینلز، 1385).

5. موسیقی و نورپردازی:
در میتریوم‌ها، استفاده از نور و تاریکی، به ویژه نور شمع، در کنار موسیقی نقش مهمی در ایجاد فضایی رازآلود داشت. موسیقی می‌توانست تغییرات نوری را برجسته کند و تجربه حسی شرکت‌کنندگان را عمیق‌تر سازد. این ترکیب هنرها به شرکت‌کنندگان کمک می‌کرد تا داستان مهر و قربانی او را به صورت عمیق‌تری درک و تجربه کنند.

آئین زرتشت و گات‌ها

1. نقش کلام و آوای مقدس:
در زرتشتی‌گری، تقدس کلام و آوای صحیح آن بسیار مورد تأکید بود. باور بر این بود که تلفظ صحیح اوستا و گات‌ها، خود دارای قدرت جادویی و ارتباطی با جهان مینوی است. بنابراین، موسیقی در اینجا نه یک عنصر مستقل، بلکه خادم کلام مقدس بود و وظیفه داشت تا تأثیرگذاری آن را افزایش دهد (دینکرد، 1381).

2. اوستاخوانی و آهنگ مناجات:
گات‌ها (سرودهای منسوب به زرتشت) و یسناها با یک نُت‌گذاری خاص که “ریتم‌خوانی” هم نامیده می‌شود، خوانده می‌شدند. این سبک، که امروزه هنوز در برخی سنت‌های پارسی باقی است، بر پایه‌ی کشش و رهاسازی آواها و رعایت دقیق زیر و بمی کلمات بنا شده است. این شیوه خوانش به گونه‌ای بود که نه تنها معنای کلام را برجسته می‌کرد، بلکه حالتی از مراقبه و حضور معنوی را در شنونده ایجاد می‌کرد (بورنو، 1378).

3. ساختار هارمونیک:
این لحن‌ها معمولا از مدال‌های محدود و فواصل مشخصی استفاده می‌کردند که هدف آن حفظ خلوص متن و جلوگیری از ورود عناصر “غیرمقدس” موسیقی بود. پیچیدگی‌های هارمونیک که ممکن است ذهن را از کلام دور کند، در این نوع موسیقی جایی نداشت. تأکید بر سادگی و قدرت بیان کلمه بود.

4. عملکرد اجتماعی-دینی:
اوستاخوانی نه تنها یک عمل فردی، بلکه یک فعالیت جمعی بود که حس همبستگی و تعلق به جامعه دینی را تقویت می‌کرد. صدای هماهنگ موبدان و شرکت‌کنندگان در مراسم، نمادی از وحدت در ایمان و قدرت جامعه زرتشتی بود.

5. نقش سازها در جشن‌های دینی:
در جشن‌هایی مانند خورداد (تقدیس آب) یا آبانگان (تقدیس آبان)، سازهایی مانند دهل و سرنا (در دوره‌های متأخرتر، و سازهای بادی مشابه در دوره‌های باستان) برای فراخواندن یا شادباش به ایزدان استفاده می‌شدند. صدای بلند و نافذ آن‌ها نمادی از قدرت ایزدان بود و می‌توانست در فضای باز جشن‌ها، حس شکوه و اجتماع را تقویت کند.

در شماره بعدی به نقش موسیقی در جشن‌ها و سپس مراسم سوگواری پرداخته و درنهایت به جمع‌بندی این سرفصل خواهیم پرداخت.

پاکی آوردی ای امید سپید

یلدا شب هندوانه و فال و غزل

حال و هوای صحاف خانه همدان در آستانه بازگشایی مدارس