پایگاه اطلاع رسانی روزنامه همدان پیام

تاریخ فرهنگی همدان(2)

تاریخ سینما براساس اسناد و گزارشها

نویسنده : مجید فروتن

در این مجال در ادامه سلسله نوشتههای تاریخ فرهنگی همدان این بار به تاریخ سینما در همدان پرداخته شده و آغاز و شرایط شکلگیری این ابزار نوین فرهنگی در حوزه دیداری و شنیداری مورد بررسی قرار گرفته است.

بر اساس اسناد و گزارشها سعی شده فرایند و روند تاسیس و فعالیت آن در همدان مورد واکاوی قرار گیرد. آن چه که مشخص است این است که همدان به فاصله نزدیک به بیست سال از دایر شدن اولین سینما در ایران و نمایش فیلم، صاحب سینما شده و مردم شهر خیلی زود با این پدیده جدید فرهنگی آشنا شدهاند. هدف از ارائه این مطالب بیان تاریخ مستند و صحیح از شروع سینما در همدان و بررسی دیدگاهها و نگاهها با این پدیده فرهنگی است.

تاریخچه سینما در ایران:
اولین فضای امروزی سینما در کشور مکانی که صرفاً اختصاص به نمایش فیلم داشته باشد، سینما سولی بود که توسط کاتولیکها در شهر تبریز در سال 1279ش دایر گردید. این سینما به طور تقریبی ظرفیت حدود 100 نفر را داشت و در روز یک بار به پخش فیلم اقدام میکرد. به فاصله حدوداً 4 سال در سال 1283ش/1904م اولین سینما در تهران در خیابان چراغ گاز توسط میرزا ابراهیم خان عکاس باشی (صحاف باشی) تاسیس گردید. میرزا ابراهیم خان در سفر به فرنگ با فیلم و نمایش آشنا شده و با آوردن دستگاه پخش فیلم این مرکز را در تهران دایر کرد اما سینمای او دوام زیادی نیاورد و بعد از مدت کوتاهی تعطیل گردید. او در قسمتی از حیاط پشت مغازهاش را که از سه راه مهنا تا باغ ارباب جمشید امتداد داشت به نمایش فیلم اختصاص داد. مشتریهایش اغلب اعیان و اشراف بودند حتی اتابک و علاءالدوله هم به همین خانه میآمدند و پشت به پروژکتور نسبتاً بزرگی که به اصطلاح با سیستم لایم لایت کار میکرد، مینشستند(تهامی نژاد،1380: 17). نخستین سالن عمومی سینما در تهران توسط مهدی خان روسی در سال 1286ش در خیابان علاءالدوله(فردوسی) افتتاح شد. او پس از مدتی سینمای خود را به خیابان لاله زار برد. در ابتدا فقط مردان مجاز به سینما رفتن بودند و زنان اجازه ورود به چنین مراکزی را نداشتند. با ساخت سالن مخصوص نمایش برای خانمها توسط خان بابا معتمدی و اردشیر پاتماگریان که فضای آن متعلق به کلنل علی نقی وزیری بود زنان ایرانی در اواخر سلسله قاجار نیز توانستند به سینما راه پیدا کنند. در سال 1305ش علی وکیلی از نزدیکان علی اکبر داور سینمای جدیدی به نام گراند سینما پایه گذاری کرد. قسمتی از سالن این سینما به بانوان اختصاص داشت.

تاریخ سینما در همدان:
با توجه به اسناد و گزارشهای موجود سال 1300ش تاریخ راه اندازی اولین سینما و سرآغاز فعالیت آن در همدان میباشد. این سالن سینما به عنوان اولین مرکز پخش فیلم توسط مسیو چرچیل(چرچ) تبعه انگلیس در همدان تاسیس شد. او این سینماتوگراف(سینموتوگراف) را در سال 1300ش با اجازه اداره معارف در همدان دایر کرد و تعهد نموده بود که فیلمهای عالی اخلاقی استعمال نماید(اسنادی از موسیقی، تئاتر و سینما در ایران،1379: 1/2). سال 1300ش به عنوان سرآغاز تاریخ سینما حکایت از آن دارد که به فاصله حدوداً 20 سال از راه اندازی سینما در تبریز و کشور و فاصله حدوداً 16 ساله از تاسیس سینما در تهران، همدان نیز صاحب سینما شده و مردم شهر با این ابزار فرهنگی برای اولین بار آشنا شدند. به سبب شرایط مذهبی و فرهنگی همدان راه اندازی این سینما با مخالفتهای زیادی روبرو گردید. برخی از اسناد موجود نشان از مخالفت با دایر کردن این مکان و نمایش فیلم دارد.

رئیس معارف همدان از وزارت معارف و اوقاف در پی مخالفت با راه اندازی این مکان با توجه به سرمایه گذاری مسیو چرچیل میخواهد که اجازه متضرر شدن به او را ندهند: مسیو چرچیل تبعه دولت انگلیس با اجازه اداره معارف دستگاه سینماتوگراف دایر، سند سپرده فیلمهای عالی اخلاقی استعمال نماید. بعد از دو هزار تومان مخارج بعضی القای شبهه نموده اسباب تعطیل شدهاند. متمنی است امر اکید فرمایید حکومت رفع توهمات و مساعدت نموده، نگذارند یک نفر رعیت خارجی که نهایت بردباری برای اطاعت قوانین مملکتی حاضر شده، دچار خسارت و در آتیه تولید زحمت نماید(سازمان اسناد ملی، س، ش: 4226/662). در گزارش حکومت همدان هم آمده: اگر چه خود بنده تصدیق دارم که این گونه جلوگیریها خیلی خارج از رویه است لیکن آقای فاضلی و آقای سید عبدالحسین که از علما و مجتهدین این شهرند مانع از این نمایش هستند و میگویند این نمایش حرام و خلاف شرع است و هر چه خواستیم آنها را حالی کنیم متقاعد نشدند. با این وصف هر طور مقتضی بدانید مرقوم دارید تا از آن قرار شود(اسنادی از موسیقی، تئاتر و سینما در ایران،1379: 1/4). در همین ارتباط روزنامه حقیقت در سال 1300ش مینویسد: از نمایش سینما توگراف جلوگیری میکنند و نمیگذارند نمایش داده شود. حکومت هم با عقیده آنها همراهی دارد و مبالغی به شخص خارجی صاحب سینما ضرر وارد شده است(روزنامه حقیقت، 1300: 1). در باب فعالیت این مرکز سینمایی آمده است: به نفع مریض خانه لشکر غرب در سینما توگراف مجلس باشکوهی با حضور امیر افخم منعقد و کلیه طبقات مدعوین حضور داشته و هر یک به قدر خود کمک و شرکت نمودند.

رئیس تلگراف خانه و عنایت الله خان معاون حکومت و سایر علاقمندان به همراهی و مساعدت با قشون فداکار در انعقاد و تنظیم مجلس و خدمت به مدعوین بذل سعی نموده، مسیو چرچیل رئیس سینما توگراف را بر اضافه زحماتی که متحمل شده بوده، مخارج نمایش را به عهده گرفته و منافع نمایش را تقدیم مریض خانه لشکر نموده است و شب بعد را در شهر چراغانی نمودند(روزنامه ایران،1301: 3).

نوشته این روزنامه حکایت از آن دارد که سینمای مسیو چرچیل تا سال 1301ش فعال بوده است. در اهمیت این مرکز سینمایی که مسیو چرچیل راه اندازی نموده بود در مقایسه آن با سینماهای تهران ذکر شده است که برخلاف تهران که اکثر سینماهای آن شامل پردههای سینمایی بودند. آنچه در باب سینمای همدان اهمیت مییابد وجود مکانی خاص برای برپایی آنهاست بدین معنی که سینمای مسیو چرچیل همدان مکان مستقل سینمای بود(کوهستانینژاد،1383: 27). با وجود مخالفتهای زیاد عمر فعالیتی این سینما در همدان کوتاه بود اما سرآغاز سینما با سینما توگراف مسیو چرچیل گره خورده است. برخی از منابع نیز نام این تبعه انگلیسی را «جرج» یا «چرچ» ذکر کردهاند. چندان استفاده از واژه مسیو برای یک انگلیسی مرسوم نیست و اغلب از واژه مستر برای افراد انگلیسی استفاده میشود. منابع در خصوص ارتباط این مسیو چرچیل با مستر چرچیل منشی و مترجم شرقی سفارت انگلیس در تهران که نگاهی به اشیاء و آثار تاریخی ایران دارد و اغلب این اشیاء را به صورت قاچاقی به لندن ارسال کرده است چندان سخن و گزارشی ندارند و به عنوان طرح موضوع آیا مسیو چرچیل صاحب سینما توگراف در همدان همان مستر چرچیل سفارت انگلیس است که مدتی در همدان به این فعالیت میپردازد و نگاهی به آثار تاریخی همدان دارد و یا این اسامی نام دو فرد مستقل از یکدیگر است، میتواند مورد بررسی و مداقنه قرار گیرد. از لحاظ زمانی هر دو در زمان نزدیکی در ایران فعالیت میکردند.

تا قبل از تاسیس اولین سینما به سبک امروزی به نام «الوند»، همدان دارای دو سینما به نامهای «اکباتان» و «مایاک» بود که موسسین این مراکز پخش فیلم همه ارمنی و از اتباع روسیه بودند که مدت زیادی در همدان فعالیت داشتند. سینما اکباتان یک سینما رو باز بود که توسط «مسیو باسیل»(Basi) از ارامنه همدان در سال 1308ش در مجاورت خیابان بوعلی راهاندازی شده بود. این مکان اولین محل ثابت پخش فیلم در همدان بود. فیلمهای آن توسط آپارات ذغالی پخش میشد.

مردم به حالت ایستاده فیلمها را تماشا میکردند. در ابتدا برای جلب مشتری صاحب سینما از بازدید کنندگان پولی دریافت نمیکرد و دیدن فیلم تا سه ماه مجانی بود اما بعد از سه ماه بهای دیدن فیلم در این سینما 2 ریال گردید. سینمای اکباتان فقط محل پخش فیلم نبود بلکه با افتتاح آن اجرای نمایش همچنین در آن انجام میشد. سینما اکباتان سهم مهمی در احیای تئاتر همدان و اجراهای متعدد نمایشی داشت. در این سینما نمایشهای مهمی با حضور هنرمندان همدان و تهران اجراء میشد و به طور تقریبی به فاصله هر ماه یک نمایش در آن به اجراء در میآمد.

با وجود تعطیلی این سینما از زمانهای قبل، در دوران اشغال شهر همچنان گروههای نمایشی در این مرکز فعالیت میکردند. در زمان آرامش نسبی شهر، تعداد اجراء نمایشهای آن بیشتر شد. در سال 1322ش سالن سینما با تغییرات اولیه به طور رسمی به سالن نمایش تبدیل گردید و به نام تماشاخانه «شکوفه» شروع به کار کرد(عبادی،1385: 57).

سینما مایاک (کلمه روسی به معنی فانوس دریایی یا همان دیده بان) در سال 1310ش در همدان تاسیس گردید. در چند شهر با همین نام چند سینما وجود داشت. این سینمای مایاک همدان ظرفیت 250 نفر را داشت. صندلی تماشاچیان نیمکت چوبی بود. این مرکز توسط «مسیو مایاک» از ارامنه همدان راهاندازی شده بود. قیمت تماشای فیلم در این سینما 5 و 10 و 15 ریال بود و اکثر فیلمها به زبان اصلی و زیرنویس پخش میشد. از فعالیت فرهنگی روسها در بین دو جنگ جهانی در همدان حضور و فعالیت در حوزه سینما بود. افراد روسی ماشینچی سینما مایاک همدان بودند که بهمدیری یک شخص آلمانی و یک نفر رشتی در همدان دایر شده بود. شهربانی همدان به این فرد روسی مظنون بود و او را تحت مراقبت داشت.

به نظر میرسید حمل و پخش اسلحه و فشنگ در شهر و مناطق عشایر نشین توسط او به صورت مخفیانه انجام میگرفت(سازمان اسناد ملی،س،ش:0003/003547/290).
سینما الوند(فلسطین) در سال 1312ش توسط «میران خان» پسر «اعزاز السلطان» رئیس ارامنه همدان که سابقه کارگردانی نمایش در همدان داشت، در میدان اصلی شهر احداث گردید. سالن سینما الوند از سینما مایاک بزرگتر بود. این سینما دارای یک آپارات ذغالی بود و در آن فیلمهای دوبله شده و یا زیر نویس به نمایش در میآمد. افتتاح این سینما با حضور هنرمندان بزرگ شعر و موسیقی چون تقی خان نی داود، قمرالملوک وزیری، عارف قزوینی و .. برگزار گردید. تا زمان حادث شدن جنگ و اشغال همدان این سینما، تنها سینمای شهر محسوب میشد که به پخش فیلمهایی میپرداخت که در راستای سیاستهای فرهنگی پهلوی اول بود.

تا حدودی حکومت از اهمیت و تاثیر سینما بر مردم به خصوص مردم عادی مطلع بود سعی میکرد در راستای سیاستهای فرهنگی خود از سینما و پخش فیلمهای مستند تاریخی، داستانی و اقدامات انجام شده به عنوان ابزاری مهم استفاده کند تا تحولات و شرایط ایجاد شده را برای مردم به نمایش بگذارد. با اشغال شهر این سینما مدت زیادی تعطیل بود و مدتی همچنین در اواخر جنگ به پخش فیلم پرداخت که چندان استقبالی از آن نمیشد. فیلمهای پخش شده در این دوران بیشتر در راستای سیاستهای متفقین و فیلمهای جنگی بود که تا آن زمان تولید و پخش میشد.

متفقین در دوران جنگ هر یک به دنبال ترسیم تصویر مناسب از خودشان بودند و سینماها عرصه نمایش فیلمهای آنها بود. در باب فعالیت این سینما در زمان جنگ آمده:« در اول مهر 1322 بنا به دعوتی که از طرف کنسولگری شوروی به عمل آمده بود شب گذشته با حضور فرماندار و روسای دوایر دولتی و محترمین شهر و افسران ارتش متفقین فیلم استالینگراد در سینما الوند به معرض نمایش گذاشته شد»(روزنامه اطلاعات،ش5279: 3). بعد از جنگ دوباره این سینما به فعالیت خود داد و تا سال 1327ش تنها سینمای شهر محسوب میگردید. مدت زیادی طول کشید تا همدان صاحب سینمای دیگری گردد. اغلب مخاطبان سینمایی همدان در این دوران بیشتر فعالان فرهنگی و تحصیلکردگان، کارکنان دولتی و مردم عادی بودند که نسبت استقبال این گروههای اجتماعی شهر بستگی به نوع فیلم به نمایش گذاشته شده، داشت. اغلب مخاطبان فیلمهای عام پسند، مردم عادی و برخی از کارکنان دولت بودند.

مدتی نیز تئاتر بوعلی تبدیل به سینما بوعلی گردید. در سال 1333ش مدیر آن منصور باقری در چند نوبت از زاهدی نخست وزیر می خواهد که مجوز راه اندازی این سینما را صادر نمایید(اسنادی از موسیقی، تئاتر و سینما،1379: 2/532). این مکان در کنار مدرسه علمیه زنگنه قرار داشت که فعالیت نمایش و پخش فیلم در آن با مخالفت روحانیون شهر منجمله آیت الله بنی صدر مدیر مدرسه مواجه گردید و به این خاطر فعالیت سینمایی آن چندان نمود نیافت و مجوزی برای آن صادر نشد. با این حال در تاریخ سینمای همدان این سالن تئاتر روباز مدتی به سینما و پخش فیلم تبدیل شده بود.

سینما تاج در میدان امام بین خیابان تختی و شهدا بود. این مرکز در اول فروردین 1334 افتتاح شد. این سینما تقریباً روبروی سینما الوند ساخته شد. با این که این سینما دارای استانداردهای لازم بود، دوبار دچار حریق گردید. اولین حریق روز 22 فروردین 1334 اتفاق افتاد. مدیر این مرکز ثروت الله سعیدی بود و مالکان آن محمدحسین قصابانی و محمدباقر ارژنگی بودند که به مدت 9 سال این مکان را اجاره داده بودند.

این سینما در سه طبقه احداث و مصالح آن بیشتر چوبی بود و کار خود را با نمایش فیلم مشعل کمان آغاز کرد. تا زمان انقلاب به فعالیت خود ادامه داد و از آن زمان تعطیل گردید. سینما هما(قدس) در سال 1337ش در خیابان بوعلی افتتاح گردید. این سینما با پخش فیلم هفت برادر برای هفت عروس آغاز به کار کرد. سینما رو باز داشت. برخی از نوشته ها تاریخ بازگشایی این سینما را 1327ش نوشته اند که درست نمی باشد. سینما لوکس توسط اکبر لوکس در خیابان بوعلی کمی پایین تر از سینما هما در آن طرف خیابان در سال 1339ش تاسیس شد. دارای دو سالن تابستانی و زمستانی بود. سالن تابستانی یا روباز آن خیلی زود تعطیل گردید. ورودی آن ابتدا از کوچه فرعی منتهی به خیابان بوعلی به نام بیمه بود. کاربری این مرکز از سینما به مرکز خرید تبدیل شده است.

منابع:
اسنادی از موسیقی، تئاتر و سینما در ایران،(1379ش)، تهران: سازمان چاپ و انتشارات،3ج.
تهامی نژاد، محمد،(1380ش)، سینمای ایران، تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی.
کوهستانینژاد، مسعود،(1381ش)، گزیده اسناد نمایش در ایران، تهران: اسناد ملی ایران.
------------،(1383ش)، سینما در عصر مشروطه، تهران: مهر نامگ، ج1.
روزنامه ایران، سال 1301،شماره1204.
روزنامه حقیقت، سال 1300،
سند شماره: 4226/662

پاکی آوردی ای امید سپید

یلدا شب هندوانه و فال و غزل

حال و هوای صحاف خانه همدان در آستانه بازگشایی مدارس