پایگاه اطلاع رسانی روزنامه همدان پیام

گفت‌و‌گویی درباره ادبیات بومی هگمتانه

دوبیتی‌های بابا طاهر، نماد گویش پهلویات در همدان

سهم همدان در جریان ادبی کشور چشمگیر است به طوری که شاعران و ادیبان بزرگی در همدان ظهور و بروز یافته‌اند، از این رو همدان را می‌توان پرچمدار ادبیات دانست.

به گزارش ایبنا، دیار هگمتانه با گویش محلی و ادبیات بومی خود سهم مهمی در جریان ادبی کشور ایفا کرده است. در همین راستا با حبیب صادقی، یکی از اساتید حوزه ادبیات و صاحب کتاب نسیم‌الوند که به ادبیات بومی دیار هگمتانه پرداخته، هم‌صحبت شدیم تا با چند و چون ادبیات بومی همدان بیشتر آشنا شویم.

ابتدا معرفی از ادبیات بومی استان همدان داشته باشید؟

با تفاسیری که از گویش همدانی برای نسل جدید مانند دهه‌های ۷۰ و ۸۰ داریم، شاید این گویش را نپسندند و حتی برخی گویش همدانی را در خانواده‌ها منع کرده و با دید تمسخر به آن نگاه کنند، اما دهه‌های ۳۰ تا ۶۰ دید متفاوتی نسبت به این گویش دارند، به طوری که برخی هنوز تعصب خود را به این گویش و فولکلور حفظ کرده‌اند.

اگر بخواهم از چالش‌ها و تاریخچه گویش همدانی بگویم، اینکه گویش همدانی بازمانده یا برگرفته از پهلویات است، پهلویاتی که مربوط به دوره اشکانی است و از این تاریخ بازمانده است.

بنده همیشه در ادبیات مثال می‌زنم که واژه‌ها مثل اتوبوس در حال حرکت هستند و از آن پیاده و سوار می‌شوند.

در این زمینه باید بگویم یکسری شهرها از نظر جغرافیایی تاخت و تاز در آنها زیاد بوده و وقتی تاریخ می‌خوانیم، متوجه می‌شویم که همدان نیز چندین بار توسط عثمانی‌ها و روس‌ها مورد تاخت و تاز قرار گرفته و همین سبب شده برخی واژه‌ها به این گویش اضافه شده و واژه‌هایی نیز به این گویش سرایت کند.

زبان کنونی همدانی در چم و خم روزگار حفظ شده و می‌توان گفت این زبان، گویش یک منطقه است و شاید گویش منطقه‌ای در همدان با دیگر مناطق فرق کند و این تفاوت گفتاری بین آنها وجود دارد. گویش مناطقی چون بازار، حصار چشمه قصابان و دره مرادبیگ که با کشش در صحبت انگار چندین سیلاب اضافه‌تر دارد و گویشی که در مریانج رایج است به گونه‌ای است که گویا حکایت از بزرگ بودن یک تمدن دارد.

با توجه به گویش خاصی که در بین مردم همدان رایج است، در این خصوص هم توضیحاتی بفرمایید؟

گویش مردم همدان میراث گرانبهایی است که از زبان‌های کهن ایران زمین بر جای مانده و کاربرد واژه‌های کهن در این گویش بیانگر این موضوع است.

از باب تأکید باید گفت که فهلویات قدیم شهرهای «پهله» را هرگز نباید از مقوله ادب عوام دانست، زیرا در دوران اسلامی (تا سده ۸ق) که فهلوی همچنان زبان مشترک و متداول بین مردم آن نواحی بوده، گویش خواص نیز کمابیش فهلوی بوده است.

فهلوی گویش ویژه مردم مغرب و جنوب غربی ایران زمین بوده و در قبال گویش «دری» است که ویژه مردم مشرق و خراسان است.

«فهلوی» به مثابه یک زبان (نه اصطلاحاً گویش) بین عوام و خواص اهالی تمام ولایات فهله تداول داشته است، نمونه بارز زبان پهلوی دوبیتی‌های باباطاهر است که دوبیتی یا ترانه فهلوی اسم دیگری هم داشته و آن همانا کلمه «اورامه» بوده است.

هرگز نباید زبان کردی و گویش‌های آن را جدا از مقوله (پهلوی) و بنیاد آن سوا از اصل مادی انگاشت، یا نسبت بدان غفلت روا داشت.

ویژگی‌های زبانی، سبکی و روایتگری ادبیات محلی همدان چگونه است؟

نباید غافل بمانیم که زبان، کتاب، ضرب‌المثل‌ها و موسیقی‌ها هستند که سبب می‌شوند یک زبان حفظ شود. ما امروز می‌بینیم که شهرداری در یک کار زیبا و فرهنگی، در برخی مناطق همچون پیج زندان و شکریه از ضرب‌المثل‌ها به گویش همدانی دیوارنگاری کرده است که خود سبب ماندگاری و حفظ اصالت اصطلاحات و ضرب‌المثل‌هاست.

متأسفانه امروزه نسل جدید نیز تحت این شرایط قرار می‌گیرند و با ارتباطاتی که در فضای مجازی وجود دارد و وارد ادبیات ما می‌شود، خواه ناخواه گویش‌ها و لهجه‌ها رو به منسوخ شدن گرایش می‌کند، همان‌طور که امروزه برخی اصطلاحات را کمتر می‌شنویم یا اینکه فقط افراد خاصی از آنها استفاده می‌کنند.

از چهره‌های شاخص ادبی استان به چه کسانی می‌توان اشاره کرد؟

نخستین پایه‌گذار فولکلور و گویش همدانی دبیر قصاب پرتو همدانی را می‌توان نام برد که شعر معروفی نیز دارد. سپس محمدحسین شیری شاعری که تخلص شیرین دارد، پس از آن مجرد همدانی را داریم و در ادامه می‌توان از مفرج و امیر برق‌زدگان نام برد و این اواخر امیر شریفی کارهای شاخص با اشعار متفاوتی دارد به طوری که از کلمات پرپیچ و خم زیادی استفاده نکرده و روان‌تر شعر گفته است.

شما سهم استان در جریان ادبی کشور را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

همدان با تاریخ دیرینه و نام آشنای خود شاعران و مشاهیر بزرگی در طول تاریخ داشته، مشاهیری چون باباطاهر، عین القضات، بوعلی سینا، خواجه رشیدالدین فضل‌الله، میرسیدعلی همدانی، میرزاده عشقی و بسیاری از این دست بزرگان که تأثیر به‌سزایی در سرزمین ایران و حتی جهان داشته‌اند.

با وجود این بزرگان در شعر و ادبیات، همواره جایگاه همدان رفیع بوده است. این افراد چه در حوزه شعر کلاسیک و چه در حوزه شعر با گویش همدانی نقش کلیدی در جامعه ایفا کرده‌اند.

در طول تاریخ می‌توانیم از باباطاهر با گفتار فهلویات نام ببریم و در ادامه شاعران و عارفانی چون عین‌القضات و در سده‌های مختلف بزرگانی چون بدیع الزمان همدانی، مسعود سعد سلمان، فخرالدین اسعد کرکانی، میر سید علی همدانی، فخرالدین عراقی، میر رضی آرتیمانی، کلیم همدانی، و در سده‌های نزدیک‌تر و معاصر بزرگانی همچون مفتون، ناهید، صابر، غبار، داور، غمام، میرزاده عشقی، مظهر، آزاد، دیجور مجرد، مفرح و تقی پورنامداریان و ادیبان بسیاری که همچنان در حوزه شعر و ادبیات پارسی بسیار فعال هستند.

در حال حاضر در همدان ۴۴ انجمن فعال وجود دارد که این خود جای تأمل دارد که چقدر در این شهر انجمن‌های فعال و شاعران برجسته وجود دارد و باید از این ادبیات بیشتر گفت.

موانع توسعه ادبیات بومی همدان چیست؟

موانع خاصی پیش رو نیست، اما به همت همه ما برمی‌گردد که چگونه برای حفظ این میراث کمک کنیم. کسانی که دغدغه‌مند ادبیات باشند، کار خود را پیش می‌برند، ولی متأسفانه شرایط اقتصادی و هزینه‌های گزاف چاپ نشدن کتاب نیز دخیل است.
کسی که عاشق ادبیات باشد با هر شرایطی خود را وامدار این عرصه می‌داند و اگر هم نتواند کتاب بخرد، برای بهره‌گیری از این ادبیات کتاب‌های مدنظر را دانلود کرده و استفاده می‌کند.

پاکی آوردی ای امید سپید

یلدا شب هندوانه و فال و غزل

حال و هوای صحاف خانه همدان در آستانه بازگشایی مدارس