پایگاه اطلاع رسانی روزنامه همدان پیام

تعزیه؛ از آیین سوگ سیاوش و «تکیه دولت» قاجار تا «سلطانیه» امروز

چند روزیست که یک ویدئو در فضای مجازی حسابی فراگیر شده، چند شب پیش هم برنامه «حسینیه معلی» که از شبکه ۳ سیما در شب های محرم پخش می شود، همین ویدئو را نشان داد. محتوای آن مربوط به یک مراسم تعزیه در عراق بود.

صحنه های کربلا در این تعزیه به خوبی بازسازی شده، تعزیه در یک بیابان اجرا می شود، برپایی خیمه ها، وجود اسب ها و قرار گرفتن شخصیت ها در صحنه، تاریخی بودن واقعه را به خوبی به تصویر کشیده است.

عده زیادی از مردم در حال تماشای این تعزیه هستند. مردی که عبای مشکی پوشیده، با پارچه ای سبز سر و با پارچه ای سفید صورتش را پوشانده است، نقش سیدالشهدا(ع) را بازی می کند. او در حالیکه به سمت خیمه ها می رود ندای «هَل مِن ناصر یَنصُرُنی؟» را سر می دهد.

به نظر می رسد این شخصیت به قدری در نقش خود فرو رفته و با احساس ندا را سرمی دهد که ناگهان تعداد زیادی از تماشاگران وارد صحنه تعزیه شده و به کمک امام خود می شتابند. جوانان به افرادی که اطراف خیمه ها ایستاده اند و نقش سربازان سپاه عمربن سعد را بازی می کنند، حمله ور می شوند. دوربین به سمت یک دختر بچه می رود؛ به نظر می رسد چهار یا پنج ساله باشد. پیراهن مشکی تن کرده و موهایش را بافته است. او با دیدن این صحنه ها به پهنای صورت اشک می ریزد و روی زمین می افتد.

حتی موقع تماشای ویدئو، به احتمال زیاد دویدن تماشاگران به وسط صحنه و گریه آن دختر شما را هم آزرده خاطر کند و واکنشی احساسی نشان دهید. این هنرِ تعزیه است. افراد به قدری در نقش خود فرو رفته و صحنه ها به قدری واقعی بازسازی شده، که تماشاچی به وجد آمده و آن لحظه خود را در صحرای کربلا می بیند.

به قول مرحوم دهخدا تعزیه نمایشی است منظوم که توسط عده ای از اهل فن و با موسیقی، بعضی مصائب اهل بیت(ع) مصور می شود.

مرثیه، نوحه سرایی، سوگواری کردن، عزاداری کردن، نوحه سرایی، شبیه خوانی و نمایش مذهبی همه از معانی کلمه «تعزیه» و شیون، سوگواری و سوگیاد برابر پارسی این کلمه هستند. البته در برخی مناطق ایران مانند خراسان به معنای مجلس ترحیم است.

محققان تاریخ هنر در ایران درباره تاریخ پیدایش تعزیه نظریه های مختلفی دارند. برخی خاستگاه نمایش تعزیه را آیین سوگ سیاوش می دانند که تاریخی ۳۰۰۰ ساله دارد و برخی دیگر پیشینه این نمایش را نهایتاً دوران صفویه ذکر کرده اند.

بهرام بیضایی در کتاب «نمایش در ایران» از قول منابعی چون «تاریخ ابن اثیر»، دوران آغاز و رواج تعزیه در ایران را همزمان با شروع فرمانروایی خاندان آل بویه دانسته است.

«تکیه دولت»؛ نقطه عطف تعزیه در ایران

بیضایی در همین کتاب دوران اوج تعزیه در ایران را زمان ناصرالدین شاه قاجار و همزمان با ساخت «تکیه دولت» بیان کرده است.

تکیه دولت مهمترین تکیه اجرای تعزیه در زمان ناصرالدین شاه بود که به دستور وی ساخته شد. تعزیه‌خوانانِ آنجا که در حقیقت تعزیه‌خوانِ دولتی بودند، زیرنظر «‌مُعین البُکا» دربار، در برابر شاه و درباریان تعزیه می‌خواندند.

رواج تعزیه در این دوران تا حدی بود که به صورت یک فرهنگ درآمده بود و در بیشتر مراسم شادی و عزا، تعزیه‌های خاص مربوط به آن برگزار می‌شد.

در این دوره حتی گروه‌های خاص زن تعزیه‌گردان نیز وجود داشته است و از نخستین تعزیه‌های زنانه در منزل «قمرالملوک» دختر فتحعلی شاه برگزار شد و از آن پس هر سال دهه اول محرم برقرار بود.

اجرای شیوه های نمایشی در «باغشاه» ملایر برای حاکم و اطرافیانش

به گفته رئیس اداره میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری ملایر، در سال ۱۲۲۴ هجری قمری یکی از فرزندان فتحعلی شاه به نام «شیخعلی میرزا» که بعدها از طرف پدر به شیخ الملوک و بعد شیخ علی میرزا معروف شد، در ملایر (دولت آباد آن زمان) حکومت می کرد.

ابراهیم جلیلی به خبرنگار ایسنا گفت: او در قسمتی از ملایر به نام «باغشاه» برای خود عمارتی ساخت که قسمتی از آن را به حرمسرا و قسمتی دیگر را به محلی برای عشرت و باده گساری و نوازندگی مطربان و خوانندگان و بازیگران (شعبده بازان، بند بازان، آتش خواران، رقاصان و ...) اختصاص داده بود.

جلیلی ادامه داد: آنچه از آن زمان تا به امروز دهان به دهان نقل شده، این است که شیوه های نمایشی (تعزیه، نقالی، پرده خوانی، شمایل گردانی، مارگیری، عملیات پهلوانی، نمایش های تخت حوضی و بقال بازی) در این مکان اختصاصاً برای حاکم و دوستان و نزدیکانش به اجرا درمی آمده است.

به گفته وی، آنچه این نقل قول ها را سندیت می بخشد، این است که در زمان شاهان قاجار این شیوه ها معمول بوده و شیخ‌علی میرزا هم با دربار پدر رابطه تنگاتنگی داشته است.

جلیلی با اشاره به محدود و ممنوع شدن سوگواری‌های ماه محرم در دوره رضاخان به‌ویژه در دهه دوم سلطنتش، گفت: در این دوره تعزیه بیشتر در روستاها اجرا می شد، در شهرستان ملایر نیز روستاهای آورزمان، حسین آباد شاملو، میشن، کساوند، گوشه و ... هر ساله میزبان تعزیه و تعزیه گردان هایی از جمله گروه رضا سرداری، گروه برادران حاج صفری و طهماسب ها بودند.

وی با بیان اینکه نمایش تعزیه در سال ۱۳۸۹ در فهرست آثار معنوی ایران در یونسکو ثبت شد، تصریح کرد: تعزیه خوانی به دو شیوه «تعزیه میدانی» در مکانی ثابت و دیگری «تعزیه سیار» یا گذر به گذر مرسوم است.

جلیلی بیان کرد: تعزیه میدانی یا ثابت مرسوم‌ترین شیوه تعزیه خوانی در ایران است و معمولاً در ابتدای روزهای اول محرم و سپس بعد از سوم شهادت امام حسین(ع) و یارانش در میدانچه‌های محلات و فضاهای باز یا در محل‌های سرپوشیده و روی سکویی دایره ای شکل به اجرا درمی‌آید.

به گفته وی، همه گفت و گوهای تعزیه میدانی منظوم است و به دو گونه موسیقایی- آوازی و شعرخوانی بدون موسیقی خوانده می‌شود. اولیا شعرها را با آواز آهنگین و در دستگاه‌های موسیقی می‌خوانند و اشقیا یا مخالف بدون آهنگ یا آواز.

تعزیه سیار یا گذر به گذر؛ تعزیه ای شبیه به کاروان امام حسین(ع)

رئیس اداره میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری ملایر با اشاره به تعزیه سیار یا گذر به گذر افزود: این تعزیه در شیراز با نام تعزیه عبوری، در شوشتر با نام تعزیه خیابانی و در اراک با عنوان تعزیه بازار شناخته می‌شود اما شیوه اجرای آن در مناطق مختلف تفاوت چندانی ندارد.

وی اضافه کرد: از آنجا که انواع نقش‌ها از زن و مرد و کودک و نوجوان در تعزیه گذر به گذر یا سیار حضور دارند و در طول مسیر به صورت پیاده و سواره از ابتدا تا انتهای بازار حرکت می‌کنند، این نوع تعزیه شباهت بسیاری به کاروان امام حسین(ع) دارد.

جلیلی با اشاره به نقش موسیقی در تعزیه گفت: موسیقی نقش فاصله صحنه‌ها را بازی می‌کند، پس از پخش موسیقی گروه اولیاخوان‌ها می‌آیند و به خواندن و اجرای روایت می‌پردازند سپس موسیقی مجدداً اجرا می‌شود و بعد از آن گروه اشقیا و به همین ترتیب گروه‌های دیگر از مقابل تماشاگران می‌گذرند و به اجرا می‌پردازند.

پاکی آوردی ای امید سپید

یلدا شب هندوانه و فال و غزل

حال و هوای صحاف خانه همدان در آستانه بازگشایی مدارس