فلسفه ایران، یکی از بزرگترین مفسران خویش را از دست بدهد. پرویز اذکایی ۸۴ ساله در حالی دیده از جهان فروبست که ایرانیان فلیسوفان بزرگی چون زکریای رازی و ابوریحان بیرونی را با آثار او میشناسند و بیتردید کتابها و نوشتههایی اذکایی در مورد این دو چهره بزرگ ایران زمین تا قرنها ماندگار خواهد بود و هر جای نامی از رازی و بیرونی باشد، نام اذکایی نیز خواهد درخشید.
پیرمرد این اواخر چندان سرحال نبود، اما تا آخرین ساعات عمرش نیز اهل خواندن، نوشتن بود و حتی اگر توانش را داشت از مباحثه هم پرهیز نداشت!
بیش از ۴۰۰ عنوان اثر چاپی، که شامل ۴۰ کتاب، ۷۰ رساله علمی و گفتارهای متعددی در باب فلسفه، عرفان، ادبیات و تاریخ ایران زمین به ویژه استان همدان ماحصل تمام عمر او بود. اتفاقی که در دنیای امروز با مشغلههای آدمهای امروزی کمتر رخ داده و این حاصل سالها مطالعه، تحقیق و پژوهش بود.
اذکایی آدم تنهایی بود. دلش مهربان بود اما گاهی تندمزاج. با این همه آثارش در برخی حوزهها به ویژه فلسفه آنقدر شاخص است که کمتر کسی به زندگی شخصی و احوالات او ورود میکند.
کلامش قدرت قلمش را نداشت اما در واقع او مرد دانش بود. شهرتش در زادگاهش به واسطه آثاری بود که در باب تاریخ و مشاهیر دیار مادستان نوشته بود، اما حقیقت آن است که تسلط اذکایی بیشتر در حوزه حکمت و فلسفه و بزرگان این حوزه بود.
تاریخنگاری اذکایی به ویژه در حوزه همدانشناسی که شاخصترین آن کتاب «همداننامه» منتقدین جدی دارد، اما بدون شک از مهمترین منابع مکتوب در حوزه تاریخ و فرهنگ مردم استان همدان بهحساب میآید.
عشق و علاقه اذکایی به همدان، خیابانها و کوچههایش، الوند و کوههایش، طبیعت و کوچه باغهایش، مشاهیر و بزرگانش و فرهنگ عامه مردمانش ستودنی بود، آنچنان که او را تا آخر عمر در همدان نگه داشت و عنوان زیبای دیار «مادستان» که روزگاری پیشنهاد داده بود تا نام استان همدان به آن تغییر کند، یادگار اوست.
او دنیا را از دریچه علم و فلسفه نگاه میکرد و نوشتههایش در حوزه فلسفه و تاریخ باب جدیدی در معرفتشناسی باز کرده که به طور قطع هر طالب علم و دانشی بینیاز از خواندن آثار اذکایی نبوده و نیست.
در مکالمات روزمرهاش چندان اهل تعریف و تلمق نبود و اگر میفهمید کسی دانش چندانی ندارد و اهل تفکر و اندیشه نیست، بحثی با او نداشت.
اذکایی در سالهای پایانی عمرش، کتابخانه شخصیاش که مجموعهای نفیس و ارزشمند بود را به کتابخانه مرکزی همدان اهدا کرد تا این یادگاری در کنار آثار مکتوبش برای همیشه جاودانه بماند.
جایزه پرویز اذکایی که اواخر سال ۱۴۰۱ از پوستر آن رونمایی شد، یکی دیگر از یادگاریهای این تاریخنویس و پژوهشگر همدانی است که هزینه آن از موقوفات خودش شامل منزل مسکونی و بخشی از حساب بانکیاش که حاصل سالها تدریس و پژوهش بوده، پرداخت خواهد شد.
و امروز دیار مادستان داغدار مردی است که با همان اندام متوسط اما راست قامت، سبیلهای مرتب شده، کت و شلوار اتو کشیده و گاه کراواتی بر گردن آویخته و چهرهای کاملا جدی، حق بزرگی بر گردن فلسفه ایران زمین، تاریخ مادستان و فرهنگ و دانش دارد.
خودش وصیت کرده است بر روی سنگ قبرش بنویسند: «اِنّ آثارَ ناتَدُلُّ عَلَینا، فانظُر وابَعدُنا اِلی الآثار.» روحش شاد و یادش گرامی.
