پایگاه اطلاع رسانی روزنامه همدان پیام

پیشکسوت همدانی در گفت‌وگو با همدان‎پیام مطرح کرد

نقش بی‎بدیل فولکلور در غنای زبان ملی

نویسنده : حیدر عبداللهی

■ متأسفانه در همدان برای حفظ گویش و فولکلور اهمیت زیادی قائل نمی‎شوند

محمدعلی نوریون متولد ۱۳۴۳ در همدان، کارشناسی‌ارشد زبان‌وادبیات فارسی و یکی از پیشکسوتان این حوزه محسوب می‌شود.
کتاب «فرهنگ اصطلاحات عامیانه همدانی»، یکی از آثار 4 جلدی وی محسوب می‌شود که تاکنون 2 جلد آن چاپ و 2 جلد دیگر آن در دست چاپ است. او در 3 جلد نخست این کتاب به بیان اصطلاحات، کنایات، ضرب‌المثل‎ها و در جلد چهارم آن نیز به بیان ترانه‌های همدان پرداخته است.
در همین زمینه با این پیشکسوت ادبیات فارسی گفت‌وگویی انجام داده‌ایم که در ادامه آن را می‌خوانید:
در مورد کتاب «فرهنگ اصطلاحات عامیانه همدانی» توضیح بفرمایید و اینکه به چه موضوعاتی پرداخته‌اید؟
این کتاب در 4 جلد است که در سال 1392 جلد نخست و در سال 1399 جلد دوم آن را «حوزه هنری همدان» چاپ کرده و جلد سوم و چهارم آن در دست چاپ است.
این کتاب مبنایش بر آن است که شامل اصطلاحات و ترانه‌های همدانی باشد که 3 جلد آن شامل اصطلاحات، ضرب‌المثل‌ها و کنایات همدانی است که در گذشته به کار می‌رفته و اکنون برخی از آنها از بین رفته و برخی دیگر در گویش امروزی به کار می‌رود.
جلد چهارم این کتاب نیز شامل ترانه‌هایی است که در همدان گفته می‌شده است. اینها به 3دسته تقسیم می‌شدند: 1- ترانه‌های قالیبافان که مربوط به سطح کار و زندگی آنها می‌شده است 2- ترانه‌های عاشقانه که اغلب دخترهای جوان همدانی اینها را زمزمه می‌کردند 3- ترانه‌های عامه همدانی.
از چه سالی آغاز به نوشتن این دانشنامه کردید؟
البته قبل از چاپ این کتاب، چند جلد کتاب دیگر داشتم که یکی از آنها که در این زمینه نیز هست، دستور زبان گویش همدانی است که بخشی از دستور زبان و یکسری از واژه‌های قدیمی گویش همدانی، در آن آمده است.
جرقه نوشتن این دانشنامه از زمان کودکی که اصطلاحات و کنایات را یاد می‌گرفتیم در ذهنم زده شد و از 20سال پیش آغاز به نوشتن این کتاب کردم.
در مورد فولکلور و ادبیات عامیانه همدان توضیحاتی ارائه بفرمایید؟
ادبیات عامیانه همدانی بیشتر شامل اصطلاحات، مثل‌ها، کنایات، معماها و... می‌شده که در گذشته به کار رفته و ما به آنها پرداخته‌ایم.
خاستگاه گویش همدانی برگرفته از چه زبانی و به چه دوره‌ای برمی‎گردد؟
درواقع پیدا کردن خاستگاه این گویش مشکل است و از آنجایی هم که در مورد گویش‌ها تا دوران مشروطه چیزی نوشته نشده است، نمی‌توانیم بگوییم که این گویش مربوط به کدام دوره تاریخی می‌شود. با توجه به اینکه گویش همدانی نسبت به 100سال گذشته تغییر زیادی پیدا کرده است، بنابراین نمی‌توانیم بگوییم که آیا اصل این گویش پهلوی، مادی یا لری بوده یا نه. با توجه به تغییرات زیادی که گویش همدانی نسبت به 100 سال گذشته پیدا کرده و گویش‌های کردی، ترکی و لری در آن بروز پیدا کرده است، بر آن شدم تا دانشنامه‌ای به رشته تحریر درآورم تا گویش همدانی حفظ شود.
آیا در جامعه ما به فولکلور و ادبیات عامه اهمیت داده می‌شود و اگر نه، چرا؟
اینکه تاکنون کارهایی که در سطح همدان انجام شده و موجب ثبت و ضبط ادبیات عامه بوده، اتفاقاً خیلی بوده است؛ اما متأسفانه نهادهای فرهنگی همچون صداوسیما و برخی از رسانه‌ها در کمرنگ کردن گویش‌ها نقش دارند که برای مثال در فیلم‌ها و طنزهایی که در این رسانه‌ها پخش می‌شود، شخصیت اصلی فیلم با زبان معیار حرف می‌زند و شخصیت‌های فرعی و رده پایین به گویش‏های دیگر صحبت می‌کنند که این مسأله موجب ایجاد ذهنیت منفی در مورد آن گویش خاص می‌شود.
اگر رسانه‌ها در این زمینه سعی دارند که خدمتی به گویش‌ها کرده باشند، می‌توانند مفاهیم علمی، فلسفی، اجتماعی و... را با گویش‌های محلی پخش و از افراد متخصص در این زمینه استفاده کنند.
البته در این یک جبر تاریخی هم وجود دارد که همیشه جوامع کوچک، زیرمجموعه جامعه‌های بزرگ هستند که موجب کمرنگ شدن گویش و فرهنگ آنها می‌شود.
راهکار شما برای تقویت و ماندگاری فولکلور در جامعه چیست؟
در حال‌حاضر گویش تهرانی به خاطر پایتخت بودن، نفوذ بیشتری دارد و افراد به این سمت گرایش پیدا می‌کنند و این یک امر طبیعی است؛ اما یکی از راه‌های ماندگاری گویش‌ها، ثبت و به رشته تحریر درآوردن آنهاست. متأسفانه در همدان برای حفظ گویش و فولکلور اهمیت زیادی قائل نمی‌شوند و برخی اوقات کارهایی صورت می‌گیرد که موجب می‌شود مردم از آن دورتر شوند، اما در برخی از استان‌ها این‌گونه نیست و برای آن اهمیت زیادی قائل هستند.
به نظر شما فولکلور و ادبیات عامه چه نقشی در تعالی ادبیات و زبان ملی دارد؟
به نظر من فولکلور و ادبیات عامه آنچنان غنی و گسترده هستند که می‌توانند در رشد و غنای زبان ملی نقش برجسته‌ای ایفا کنند. گاهی مفهوم و اصطلاحی چند کلمه‌ای را که ادبیات عامه کاربرد دارد، نمی‌توان با نوشتن چندین صفحه شرح و توضیح داد. یکی دیگر از دلایلی که فولکلور موجب ارتقای ادبیات ملی می‌شود، گیرایی و جذابیت اصطلاحات آن است که برای مردمان آن منطقه آشنایی و جذابیت خاصی دارد.
درخواست شما از مردم و مسئولان برای حفظ ادبیات عامه چیست؟
در حال‌حاضر جامعه با گرفتاری‌های زیادی مواجه است که مهمترین آنها جنبه اقتصادی است؛ بنابراین جامعه‎ای که مشغله اصلی آن اقتصاد و برآوردن حداقل هزینه زندگی است، مسلماً از موضوعات فرهنگی و هنری دور می‌شود. دولت و مسئولان نیز می‌توانند به کسانی که در حوزه تألیف و نشر مفاهیم علمی، فرهنگی و هنری فعالیت دارند، کمک کنند تا آنها نیز برای انجام این کارها رغبت کافی داشته باشند و کتاب و مجلات را به‌صورت ارزان در اختیار مردم بگذارند.
حرف آخر...
باز هم از مسئولان و متولیان امر می‌خواهم که از نویسندگان و کسانی که در حوزه علمی و فرهنگی فعالیت دارند، حمایت کنند تا آنها بتوانند آثار و تألیفاتشان را در معرض دید مردم بگذارند تا بتوانند از آنها استفاده کنند.

پاکی آوردی ای امید سپید

یلدا شب هندوانه و فال و غزل

حال و هوای صحاف خانه همدان در آستانه بازگشایی مدارس