| شنبه - 17 مرداد 1405 - شماره 5480 |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
کد مطلب: 136276 |
تاریخ انتشار: 1402-10-21 - 11:18 |
تعداد بازدید: 338 |
|
|
|
|
 فراز و فرود تأسیس شورای کتاب کودک بررسی شد
حال بد کتاب کودک و نوجوان
نویسنده : فاطمه عباسیان
فرهنگی
یکی از حوزههایی که در چند سال اخیر متأثر از شرایط اقتصادی و تحریمها بوده، حوزه کتاب کودک و نوجوان است. این حوزه در دهههای مختلف فراز و فرود بسیاری داشته و در دهههای ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ به اوج خود دست یافت و در دهه ۱۳۶۰ به دلیل برگزاری جشنوارهها وضعیت بهتری پیدا کرد اما از دهه ۱۳۹۰ به بعد به دلیل سیاستگزاریهای موجود و تحریمهای اقتصادی با مشکلاتی روبهرو شده و تعداد شمارگان آن کاهش یافته است.
در کنار این امر، شاهد داغتر شدن بازار کتابهای ترجمه به دلیل کمتر شدن هزینه تصویرگری و هزینه تألیف نیز هستیم که این امر سبب شده، برخی کتابهای ترجمه که از آنها با عنوان کتابهای «سوپرمارکتی» یاد میشود در دسترس کودکان و نوجوانان قرار گیرد.
روند کتاب کودک در دهههای مختلف
بررسی روند ادبیات کودک در دهههای مختلف را باید از زمانی آغاز کنیم که بازنویسی افسانهها در نخستین سالهای ۱۳۰۰ به بعد شروع شد و آن هم بیشتر مدیون نویسندگانی که افسانهها را بازنویسی میکردند و یا تصویرگری میکردند. به عبارتی در ابتدا نوشتن داستان مستقل برای کودک خیلی مورد توجه نبود و بیشتر نویسندگان به بازنویسی داستانهایی مانند کلیلهودمنه و یا شاهنامه میپرداختند.
اگر بخواهیم به ادبیات مستقل کودک و نوجوان اشاره کنیم باید به دهه ۱۳۴۰ به بعد توجه کنیم. زمانیکه ادبیات از کتابهای دیگر جدا شد و به صورت کتاب مستقل درآمد. در آن زمان انتشارات کودک مانند امیرکبیر، نیل، پدیده و کتابهای جیبی داریم که در ابتدا به ترجمه و بعد به نوشتن کتابهای مستقل پرداختند.
همچنین در این دوره ناشران بسیاری به سراغ کتاب کودک رفتند و تصویرگرانی که به تصویرگری کتاب کودک پرداختند از نقاشان بزرگسال بودند. از دهه ۱۳۴۰ به بعد را میتوانیم دوره مستقل ادبیات کودک بدانیم که با فعالیتهای شورای کتاب کودک در حوزه نقد و پژوهش همراه بود. در واقع دهه ۴۰ و ۵۰ را باید دوره اوج ادبیات کودک دانست.
پس از انقلاب، موج نویسندگان تازه پدیدار شد و شاید مهمترین بخش آن در گسترش شعر برای کودک و ادبیات نوجوان بود که پیش از انقلاب به آنها توجه نمیشد و یا اینکه زمینه توجه بدانها فراهم نبود. در هر حال، انقلاب این فرصت را برای نویسندگان جدید فراهم کرد تا وارد کارزار ادبیات کودک شوند و میدان آن آنقدر گسترده شد که چیزی نمیتوانست مانع آن شود.
در سالهای اخیر به دلیل دشواریهای اقتصادی، شمارگان کتاب کاهش یافت. یعنی شمارگان کتابهایی که در دهه ۱۳۸۰ به ۵ هزار میرسید، اینک به یک هزار و یا به زیر هزار رسیده است.
مشخص است که کانون پرورش در سالهای نخست پس از انقلاب نتوانست روی کیفیت کتاب کودک مانند گذشته کار کند، اما از نظر کمیت رشد بسیار ویژهای داشته است. باید بگوییم که در سالهای اخیر به دلیل دشواریهای اقتصادی شمارگان کتاب کاهش یافت. یعنی شمارگان کتابهایی که در دهه ۱۳۸۰ به ۵ هزار میرسید، اینک به یک هزار و یا به زیر هزار رسیده است و این نشان دهنده این است که دشواریهای اقتصادی بسیاری به ناشران فشار آورده و به ضرورت آن بر شاعران و مترجمان.
هر چند همیشه تعادلی میان ادبیات ترجمه و تألیفی وجود داشت، با این حال این تعادل دوباره به دلیل هزینههای تصویرگر و نویسنده به سمت کتابهای ترجمه سوق پیدا کرد. هر چند در اینجا بحث کپیرایت هم مطرح است. اما بسیاری از ناشران ایرانی در ابتدا به کپیرایت توجهی نمیکردند و اکنون هم هزینهای نمیدهند؛ زیرا مسائل اقتصادی به ناشر اجازه نمیدهد که چنین هزینهای را پرداخت کند.
بحران کتاب کودک و نوجوان به حدی است که در آینده نه چندان دور این حرفه ممکن است به کلی عقب رانده شود و به عنوان صنف ادبی دیگر جایگاه ویژهای در جامعه نداشته باشد. اوج ادبیات کودک را در دهه نخست پس از انقلاب یعنی در دهه ۱۳۶۰ داشتیم که یک روند آشکار برپایه جشنواره بود.
ما حداقل ۵ دوره جشنواره تصویرگری داشتیم که دوره چهارم آن با حضور تصویرگران آسیایی و دوره پنجم آن با حضور تصویرگران بینالمللی برگزار شد. علت اینکه به تصویرگری اشاره میکنم به این خاطر است که عمدتا تصویرگری با نویسندگی با هم پیش میرود و این دو به یکدیگر کمک میکنند تا میدانهای گستردهتری داشته باشند.
متأسفانه در نیمه دوم دهه ۱۳۹۰ با برچیده شدن این جشنوارهها و اثربخشی آنها رو به رو شدیم که در این زمینه هم سیاستگذاری دولتی و هم دشواریهای اقتصادی نقش داشتند.
اثربخشی جشنوارهها بر روند کتاب کودک
اهمیت جشنوارهها به این دلیل است که همیشه فاصله میان دو جشنواره سبب میشود نویسندگان و دستاندرکاران ادبیات کودک فرصتی پیدا کنند تا برای جشنواره بعدی تولید داشته باشند. این رقابتها همچنین کمک میکند تا تصویرگر، چاپ خانهها و مدیران هنری جای خود را پیدا کنند.
در دهههای اخیر، علاوه بر تعطیلی برخی جشنوارهها، با کمیت جوایز هم رو به رو شدیم و احتمالا اگر مسیر بخواهد به همین روال ادامه پیدا کند دیگر پدیدهای با عنوان ارزشگذاری به ادبیات کودک یا به کار نویسنده هم نخواهیم داشت.
چالشهای حوزه کتاب کودک و نوجوان
اکنون اصلیترین چالش کتاب کودک ایران، تیراژ پایین کتاب به دلیل نداشتن مخاطب است.
تیراژ کتاب که در ابتدای انقلاب حدود 20 هزار نسخه بود، حالا به ۲ هزار نسخه و حتی کمتر رسیده است. این وضعیت هم به نویسنده صدمه زده و هم به اقتصاد نشر. هزینه تولید کتاب ترجمه به ویژه در کتابهای تصویری و کتابهای علمی از کتاب تألیفی به مراتب کمتر است.
پایین آمدن تیراژ کتاب کودک دلایل متعدد دارد. واقعیت این است که اکنون کتاب رقبای قدری دارد که عرصه را بر کتاب تنگ کردهاند. شبکههای تلویزیونی، ماهوارهها، فیلمها و سریالها فرصتی برای کتاب خواندن بچهها نمیگذارند. افزون بر این بازیهای رایانهای که بسیار جذاب تولید میشوند، بچهها را به سوی خود میکشانند.
همچنین فضای مجازی که بچهها تمایل زیادی برای حضور در شبکههای اجتماعی دارند در این مورد مؤثرند. یک چالش دیگر که کمتر به آن توجه میشود، نظام آموزشی ماست. خانوادهها بچهها را برای کنکور آماده میکنند و اجازه مطالعه خارج از درس را به آنها نمیدهند و والدین گمان میکنند که خواندن رمان و شعر بچهها را از درس خواندن دور میکند و وقت آنها را میگیرد.
یک چالش خیلی مهم دیگر گران شدن قیمت کتاب است که از یک سو ناشی از بالا رفتن هزینههای تولید کتاب و از سوی دیگر کاهش تیراژ کتاب است. خانواده اولین کالایی را که از سبد خانوار حذف میکند، کالای فرهنگی از جمله کتاب است؛ زیرا بقیه نیازها مانند خوراک، پوشاک، بهداشت و مسکن قابل حذف شدن نیستند. به این عوامل اگر وضعیت اقتصادی دشوار خانوادهها را اضافه کنید، میتوان به عمق فاجعه پی برد.
راهکارهای بهبود وضعیت نشر کودک و نوجوان
به طور طبیعی نمیتوان مانع روند تحولات اجتماعی شد. چه بخواهیم و چه نخواهیم بچهها به فضاهای مجازی خواهند رفت. بازیهای رایانهای را نمیتوانیم محدود کنیم. سلیقه بچهها روز به روز و سال به سال تغییر میکند و سطح خواستههایشان بیش از گذشته میشود. اما میتوان به کتاب توجه بیشتری کرد. اطلاعرسانی و معرفی کتاب را در رسانهها جدی گرفت.
همزمان میتوان از نویسندهها هم انتظار داشت که از رفتن به سراغ موضوعاتی که مورد علاقه نوجوانان است، کوتاهی نکنند. باید در انتخاب کتاب برای کتابخانهها به ذائقه نوجوانان امروز توجه کرد. از نهادهای دولتی انتظار داشت که نگاه تنگنظرانه نداشته باشند. در آموزش و پرورش به کتابخوانی اهمیت بدهند، سلیقه کودکان را به رسمیت بشناسند و همپای این اقدامات، خانوادهها نیز به این نکته ظریف توجه کنند که خواندن کتابهای غیر درسی برای بچهها لازم است، زیرا واقعیت نشان داده درسخوانترین کودکان در مدارس آنهایی هستند که همراه با درس، کتابهای غیر درسی، رمان، شعر و کتابهای علمی هم میخوانند.
شورای کتاب کودک، نخستين سازمان غيردولتي ادبيات کودکان در ايران است. اين نهاد با برگزاری نشستها و هم انديشيهای کارشناسي به طور پيوسته کتابهای کودکان و نوجوانان را بررسي ميکند و در هر سال فهرستي از کتابهای مناسب منتشر شده کودکان و نوجوان را چاپ میکند. علاوه بر اين در هر سال به معرفي آثار برگزيده و گزينش کتابهای برتر با هدف رشد و تعالي ادبيات کودک و نوجوان ميپردازد.
در طول بيش از نيم قرن فعاليت مداوم، شورا کوشيده است تا به هدفهای بنيادين خود در زمينۀ بهبود آثار ادبي برای کودکان و نوجوانان و ترويج و تشويق خواندن و توسعه کتابخانههای کودک و نوجوان دست يابد؛ همچنين با تأليف فرهنگنامه کودکان و نوجوانان به عنوان کتاب مرجع، توانسته منبعي مهم را برای اطلاعرساني به کودکان و نوجوانان ايراني فراهم سازد. شورا در حال حاضر بيش از 700 عضو دارد و بخش بزرگي از فعاليتهای شورا را نيز دوستداران کودکان و نوجوانان به صورت داوطلبانه و بدون چشمداشت مالي انجام ميدهند.
شورای کتاب کودک در دی ماه سال 1341 به همت توران ميرهادی و با همكاری شماری از کارشناسان ادبيات کودکان و آموزش و پرورش، نويسندگان، تصویرگران، ناشران، کتابداران و آموزگاران، کار رسمي خود را آغاز کرد. گروهي 37 نفره هيأت مؤسس شورا را تشكيل دادند و پس از تدوين و تصويب اساسنامه در سال 1342، شورا رسماً فعاليت خود را آغاز کرد. نخستين گام بنيانگذارن شورای کتاب کودک، نوشتن اساسنامهای برای اين نهاد نوپا بود تا علاقه مندان بتوانند در چارچوب برنامهای روشن به آن بپيوندند. در مقدمه اين اساسنامه آمده است: در اين زمان که روز به روز بر تعداد کتابهای کودکان و نوجوانان در کشور ما افزوده ميشود و انگيزۀ مطاله در کودکان و نوجوانان نيرو ميگيرد و کتاب به عنوان عامل مؤثر در تربیت نسل جوان جای خود را باز ميکند، هدف ما شكوفايي ادبيات ايراني برای کودکان و نوجوانان است.
انگيزه اين کار به گفته توران ميرهادی کمبود منابع خواندني بومي در زمينه فرهنگ، هنر و تاريخ ايران و ناکارامدی منابع ترجمه شده درباره فرهنگ بشری برای کودک و نوجوان ايراني بود.
شورای کتاب کودک به دنبال کمک به دسترسي هر چه بيشتر کودکان ايراني به کتاب و انواع منابع ادبي و مطالعاتي، تشويق و حمايت پديدآورندگان و ناشران ايراني جهت خلق آثار با ارزش، توانمندسازی و ارتقاء سطح دانش افراد در حوزه ادبيات کودک و نوجوان و مشاوره، تبادل نظر و گفتگو با پديدآورندگان، صاحبنظران و مخاطبان کودک و نوجوان، والدين، کتابداران و مربيان است.
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
 |
|
|
یلدا شب هندوانه و فال و غزل
|
|
|
|
|
حال و هوای صحاف خانه همدان در آستانه بازگشایی مدارس
|
|
|
|
|
|
|
|
|
 |
نشر و نقل مطالب فقط با ذکر نام روزنامه همدان پیام
بلامانع است.
|
|
|
روزنامه همدان پیام (
اجتماعي، فرهنگي، اقتصادي،
سياسي، ورزشی )
صاحب امتياز و مدير مسئول:
نصرت ا... طاقتي احسن
-
سردبير: يدا... طاقتي
احسن
نشاني: همدان، خيابان
شريعتي، ابتداي خيابان مهديه،
ساختمان پيام
تلفن: 8264433
(0811)
- فکس: 8285048
(0811) - سازمان
نیازمندی: 8264400
(0811) - ايميل:
info@hamedanpayam.com |
|
