پایگاه اطلاع رسانی روزنامه همدان پیام

گنبدعلویان، اثری باستانی به قداست امامزاده در همدان

گنبدعلویان همدان شاهکاری از هنر و معماری اسلامی و یادمانی از عصر سلجوقی است که اسناد کهن و پژوهش‌های باستان شناسی خط بطلانی بر فرضیه مسجد بودنش کشیده و این بنا را آرامگاهی می‌داند به سبک رازی که توسط چیره دست‌ترین استادکاران ایران بر مزار سران خاندان علوی ساخته شده است؛ آرامگاهی که از عهد قدیم امامزاده بودنش برای مردم این دیار ملموس‌تر بود.
«گل و بوته‌های درهم تنیده با نقوش لانه زنبوری و کتیبه‌های قرآنی که هنرمندانه بر گچ و آجر حک شده است، حکایت از معماری ایرانی اسلامی دارد و تکرار این معماری در داخل و خارج بنا و قرینه بودن نقش و نگارها حاکی از نظم و محاسبه‌ای دقیق در آفرینش چنین اثر شگفت انگیزی است».
به گزارش ایرنا، با توضیحاتی که راهنمای گردشگری می‌دهد برای لمس برجستگی‌های چشم نواز این بنا مشتاق‌تر می‌شوم تا هر آنچه او در وصف یادمان «گنبدعلویان» می‌گوید را با سرانگشتانم حجی کنم.
انبوه نقش و نگارها بی‌هیچ عیب و نقصی از ابتدا تا انتهای دیوارهای بلند و مرتفع تکرار شده است و او این هنر را حاصل تجربه و دانش استادکارانی می‌داند که بهترین‌های قرن ششم هجری قمری بوده اند و بی‌تردید ماه‌ها و سالها تلاش کرده‌اند آنچه به یادگار می‌گذارند گنجینه‌ای پربار از آرایه و تزئینات معماری باشد.
طبقه زیرین این بنای حیرت انگیز سردابی از جنس سنگ و آجر قرار دارد که سکویی با کاشی‌های فیروزه‌ای در وسط آن خودنمایی می کند و در همان نگاه اول تضاد و ناهمگونی خود را با این بنای اصیل و استوار فریاد می‌زند.
چه کسی یا کسانی زیر این سرای سرد و کبود آرمیده‌اند؟ آیا این بنای باشکوه به یاد و نام آنها ساخته شده است؟
گنبد علویان حاصل تجربه و دانش استادکارانی است که بهترین‌های قرن ششم هجری قمری بوده اند و بی‌تردید ماه‌ها و سالها تلاش کرده‌اند آنچه به یادگار می‌گذارند گنجینه‌ای پربار از آرایه و تزئینات معماری باشد.
هرچقدر که راهنمای گردشگری در تشریح نقش و نگارها و تزئینات این اثر باستانی مهارت دارد در پاسخ به سوالهایم ناتوان می ماند چرا که او بر اساس مستندات و آنچه که می‌داند توضیحاتی به گردشگران می‌دهد و به همین یک جمله بسنده می‌کند که گویا بزرگانی از علویان در این بنا دفن شده‌اند.
کنجکاوی و دانستن بیشتر از این شاهکار معماری به سراغ یکی از اساتید باستانشناسی همدان می کشاندم که تحقیقات جامعی درباره آرامگاه‌ها و مقبره‌های این کهن دیار انجام داده و در همایش های ملی و مجله‌های علمی منتشر شده است.
دکتر رضا نظری ارشد مشتاقانه نتیجه تحقیقاتش را در اختیارم می‌گذارد و صبورانه مقاله هایش را ورق می زند تا به گنبد علویان می‌رسد که جغرافی‌دانان، مورخان و حتی سفرنامه نویسانی که به همدان آمده‌اند را مجذوب خود کرده است.
آرامگاه علویان به روایت اسناد کهن
آنها در آثار خود با عناوینی مانند امامزاده و مسجد علوی از این بنا یاد کرده‌اند، اما برخلاف گذشته که این بنا را مسجد و یا مسجد مقبره می‌پنداشتند این بنا یک آرامگاه است؛ آرامگاهی که فقط برای دفن چند تن از سران خاندان علوی در همدان ساخته شده بود و هیچ کاربری دیگری ندارد.
وی به کتاب «راحت الصدور، آیت السرور» اشاره می‌کند که در تاریخ ۵۵۹ هجری قمری به قلم محمدبن عمر راوندی نگاشته شده است و نویسنده در شرح حال علویان همدان عنوان می‌کند: یکی از سران علوی فوت و در «تُربه اَسلاف» به خاک سپرده می‌شود. این واژه به معنی مزار پیشینیان است و دلیل محکمی بر وجود گنبدعلویان و دفن افراد دیگری از خاندان علوی در این مکان به شمار می‌رود.
بنای گنبدعلویان در عهد قاجار - برگرفته از آرشیو شخصی دکتر رضا نظری ارشد باستانشناس همدانی
دکتر نظری وجود پنج کتیبه قرآنی به کار رفته در معماری گنبد را از دیگر دلایل رد فرضیه مسجد بودن این بنا ذکر می‌کند، زیرا به گفته وی اینگونه کتیبه‌ها فقط در مقبره‌ها به کار می‌رفته و کاربری مسجد و عبادت نداشته است.
«در مقایسه نقوش این بنا با ۳۰ بنای دوره سلجوقی و ایلخانی متوجه کشش و گرایش آن به سمت معماری این عصر و شباهت به ابنیه موجود در قم و کاشان شدیم و به احتمال قوی هنرمندانی از این مناطق برای ساخت چنین مقبره‌ای به همدان دعوت شده‌اند.»
این استاد دانشگاه با بیان جمله بالا و تکیه بر تحقیقات سبک شناسی که انجام داده است با صراحت ساخت آرامگاه علویان را مربوط به نیمه دوم قرن ششم و بین سالهای ۵۵۰ تا ۵۸۰ هجری قمری می‌داند و می افزاید: گنبد علویان آرامگاهی متعلق به ۲ یا حداکثر سه تن از سران خاندان علوی حسنی است که به گواه متون تاریخی به «علاالدوله» مشهور بودند.
علوی‌ها از نسل امام حسن (ع) بودند که به ایران مهاجرت کردند و از سال ۴۵۰ هجری تا ۶۲۰ اسناد تاریخی مبنی بر زیستن این قوم سرشناس در همدان وجود دارد که واسطه بین حکومت و مردم بودند.
دکتر نظری استاد باستانشناسی با تکیه بر تحقیقات سبک شناسی که انجام داده است با صراحت ساخت آرامگاه علویان را مربوط به نیمه دوم قرن ششم و بین سالهای ۵۵۰ تا ۵۸۰ هجری قمری می‌داند.
خاقانی قصیده سرای بزرگ شعر و ادب فارسی در قرن ششم هنگام بازگشت از سفر حج در همدان میهمان همین خاندان می شود و در کتاب «تُحفه العراقین» در مدح و ستایش علویان قصیده‌ای بلند می‌سراید.
گنبدی برای گنبد
از وی درباره سرداب موجود در این بنا که می‌پرسم رواج سبک معماری رازی در سده پنجم و ششم را برایم شرح می‌دهد که جزو سبکهای شاخص ایران و سردابه از بخشهای اصلی این سبک معماری بوده است و قبل از ترویج آن هیچ کدام از آرامگاه‌ها و مقبره‌ها سردابه نداشتند؛ این مکان اتاق اصلی تدفین مردگان بود.
به گفته دکتر نظری در آن زمان ورود به سرداب ممنوع بود و هر کسی اجازه تردد به اتاق تدفین را نداشت اما اکنون به لحاظ توسعه گردشگری و جاذبه گنبدعلویان مردم می‌توانند از سردابه این آرامگاه دیدن کنند.
استادیار دانشگاه آزاد اسلامی همدان از فرسایش گنبد این شاهکار معماری افسوس می‌خورد و توضیح می‌دهد که چگونه برف و باران و سرمای سخت این اقلیم بخشی مهم از آرامگاه علویان را نابود کرده است.
اما او در تحقیقاتش به بازسازی سقف و گنبد نیز پرداخته و با تکیه بر نقشه‌های سه بعدی طراحی شده توسط این محقق، متولیان می‌توانند برای ساخت این بخش همت کنند تا گنبد علویان بی‌گنبد نماند.

پاکی آوردی ای امید سپید

یلدا شب هندوانه و فال و غزل

حال و هوای صحاف خانه همدان در آستانه بازگشایی مدارس