پایگاه اطلاع رسانی روزنامه همدان پیام

مردم محل گلایه‌مند از بی‌توجهی به هویت و قدمت محله‌شان

اِلمان«کوی جولان» به جای«نظربیگ»

نویسنده : مریم مقدم

■ محلات همدان تاریخ شهر هستند

خیابان شهدای همدان یکی از 6 خیابان قدیمی شهر است که به‌عنوان شعاعی به میدان مرکزی منتهی می‌شود.
این خیابان حدفاصل بین میدان اصلی و میدان پروانه‌هاست؛ وقتی میدان پروانه را به سمت هگمتانه تاریخی طی می‌کنید از محله‌ای عبور می‌کنید که به نظربیگ که تاریخچه‌ای 200 ساله دارد و در گذشته‌ها به خیابان خاکی شهرت داشته است، اما المانی که نام خیابان را در معرض دید می‌گذارد، چیز دیگری می‌گوید، روی این المان عنوان «کوی جولان» حک شده است در صورتی که ورودی محله جولان از قسمت دیگر خیابان شهدا و حتی کمربندی نظربیگ است.
این اتفاق امروز اهالی قدیمی و اصیل این محله در همدان را دل‌نگران کرده است.
جولان و نظربیگ 2 منطقه کاملا جدا با تاریخچه‌هایی غنی و مجزا هستند که حالا به‌دلیل این نامگذاری اصالت اصلی خود را مبهم می‌بینند.
شهر همدان از دیرباز در دل خود، چندین محله‌ مسکونی را جای داده که بسیاری از آنها اینک نیز واجد همان خصوصیات اولیه هستند. جدای از هویتی که این 2 محله قدیمی با نامگذاری اشتباه خدشه‌دار شده است، مردم برای پیداکردن آدرس‌هایی که پیش از این به جولان یا نظربیگ از 2 مسیر مجزا ختم می‌شد سردرگم شده‌اند.

ردپای 3 برادر در تاریخ نظربیگ
براساس تحقیقات میدانی و کتابخانه‌ای دست‌کم ۸۲ محله و زیرمحله در همدان شناسایی شده‌اند. در همدان چند محله و محل به نام‌های «بیگ» معروف است، مانند محله نظربیگ، باغ‌های علابیگ، حمام غیاث بیگ، محله آقاجانی بیگ، مسجد حاج ابراهیم بیگ.
در گذشته‌ای نه‌چندان دور همراه با علیمرادخان زند، گروهی از خاندان زند در همدان ساکن می‌شوند، از جمله 3 برادر بودند به نام‌های آقاجانی بیگ، اتابیگ و نظربیگ که هر 3 از مردان متدین بوده‌اند و آثار و ابنیه‌ای از خود به‌جای می‌گذارند و هرکدام در محلی ساکن می‌شوند.
آقاجانی بیگ در محله زندی‌ها، مسجد و حمام و سقاخانه بنا می‌کند، اتابیگ در پای مصلا قنات و مرده‌شوی‌خانه را به پا می‌کند و نظربیگ در محلی به همین نام مسجد و چشمه و بازارچه نظربیگ را به جای می‌گذارد.
جولان مرکز استقرار بافندگان جولا
و اما جولان در اصل «جولاهان» خوانده می‌شد و بعدها به‌صورت جولان درآمده است. جولاهان به‌معنای نساجی و بافندگی و برگرفته از کلمه جولا به‌معنی نساج و بافنده است.
همان‌گونه که اشاره شد جولان محله‌ای بوده که براساس حرفه‌ای خاص شکل گرفته بود و بافندگان در آن خانه داشتند و حتی محله شالبافان در کنار محله جولاهان قرار داشته است که هر 2 از یک صنف هستند.
این محله مرکز اصلی سکونت و استقرار بافندگان جولا بوده است، بخشی از جمعیت روستانشین و صحراکار ساکن در محله که دسترسی به پشم گوسفندان هم برای آنها ساده‌تر بوده در خارج از زمان فعالیت کشاورزی و به‌ویژه در زمستان‌های سرد همدان بخشی از فعالیت‌های خود را معطوف به تولید جولای کرده باشند.
اما اهالی و کسبه پیشکسوت در بازار نظربیگ معتقدند این محل، قدیمی‌ترین محله همدان است.

خیابان خاکی و بازارچه‌هایش
آنها از خاطرات روزهای گذشته و کاری خود در این منطقه وقتی سخن می‌گویند از 17-18 سال پیش حرف می‌زنند که این خیابان آسفالت نشده و خاکی بود به‌خاطر همین هم به اینجا خیابان خاکی می‌گفتند.
در دوره بهنامجو شهردار سابق همدان، مغازه‌هایی که درحال‌حاضر در این منطقه فعال هستند، ساخته شدند.
بیش از 20 سال پیش، از این محل نیز همچون خیلی از محلات قدیمی دیگر در همدان، رودخانه می‌گذشت، این رودخانه از میدان پروانه‌های حالا که آن موقع به آن چشمه‌تازه می‌گفتند آغاز می‌شد و تا جورقان می‌رفت. سال 67 بود که روی رودخانه‌ای که از وسط خیابان می‌گذشت را پوشاندند.
در محله نظربیگ یک مسجد نیز با این نام ساخته شده است که بانی ساخت آن مسجد فرد خیری به نام نظرعلی بوده که او را با نام نظربیگ می‌شناخته‌اند، این قضیه مربوط به حدود 300 سال پیش است. قدیم هر کسی مالی داشت برای مسائل عام‌المنفعه خرج می‌کرد، نظربیگ هم یکی از همان آدم‌های خیر بود که اموال خود را وقف کرده بود، شجره‌نامه خاندان او در خود ِ مسجد در کنار قبرش قرار دارد. مسجد حضرت علي(ع) معروف به مسجد نظربيگ واقع در بلوار هگمتانه در نزديكي تپه هگمتانه واقع شده است. اين بنا از آثار دوران زنديه به‌شمار مي رود، طبق سنگ قبر موجود در ضلع شمالي بنا، تاريخ 1179 هجري قمري و نام محمدجعفربيگ به چشم مي‌خورد كه به روايت اهالي محل، وي باني مسجد نظربيگ بوده است، اين مسجد داراي وسعتي درحدود 713 مترمربع است و در بخش داخلي صحن اصلي داراي ده ستون سنگي در رديف 5 تايي با طاق و قوس جناغي به‌هم متصل شده‌اند و طاق‌نماهايي در قسمت نماي بيروني ايجاد شده كه برای تزئين بوده، اين بنا به شماره 1864 مورخ 21/2/76 درفهرست آثار تاريخي به ثبت رسيده است.

محله بافندگان شال
محله شالبافان نیز پیشانی به پیشانی نظربیگ قرار گرفته به این دلیل چنین نامی را به خود گرفته است که جمعی از اهالی آنجا کارشان بافتن شال پشمی، کلاه و جوراب پشمی و مانند آن بوده است و حالا مسجد و حسینه‌ای به این نام در آنجا وجود دارد.
قدیم‌ترها سیدمحمود حسینیان سرپرست این حسینیه بوده و حالا هم پسرش سیداحمد مدیر کانون فرهنگی هنری مکتب عاشورای حسینیه شالبافان است، این حسینیه سال 74 ساخته شد.
این حسینیه یکی از مراکز فعال برای اجرای مراسم‌های مذهبی است و در دهه محرم هم سوگواری امام حسین(ع) در آن به‌طور ویژه برگزار می‌شود.
مسجد شالبافان مربوط به دوره قاجار است و در ۴۵ متری تپه هگمتانه در محله شالبافان واقع شده است، این اثر در تاریخ ۱۹ مهر ۱۳۷۸ با شماره ثبت ۲۴۵۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
این مسجد که یکی از بناهای قدیمی همدان است کاملا آجری و بدون هرگونه تزئینات است، خاصه محراب آن که سادگی خاصی دارد و سقف‌ها و کف آن نیز آجری است.

از رودخانه تا 40 پله
برخی کاسبان محل می‌گویند، اینجا ابتدا با عنوان بازارچه نظربیگ شناخته می‌شد، منطقه مسکونی بود اما به‌دلیل وجود مغازه‌های زیادی که در کنار خانه‌ها بود به اینجا بازارچه می‌گفتند، بعدتر یک کمربندی در میان منطقه کشیدند و پس از آن هم بیشتر خانه‌های قدیمی به‌سرعت تبدیل به آپارتمان شد.
سال‌ها پیش در زمان شهرداری به نام باباخانلو این کمربندی در اینجا ایجاد شد و چون جزو نخستین محلاتی بود که در آن خیابان و کمربندی ساخته می‌شد به آن خیابان خاکی می‌گفتند، خیابانی که آسفالت‌نشده مانده بود تا همین چند سال پیش.
در قدیم زیر نانوایی‌های فعلی محله کاروانسرایی بود و در کنار مسجد هم حوضخانه‌ای بود که 40 پله می‌خورد و به پایین می‌رفت، سال 51 بود که همه آنها را خراب کردند و مغازه‌ها را ساختند.
چل پله (چهل پله): محوطه‌ای در خیابان شورین(شهدای کنونی) بوده که با پله‌هایی به کنار رودخانه می‌رسید و از آنجا با پله‌های دیگری به کلیسای ارامنه منتهی می‌گشت، به‌دلیل تعدد پله‌ها آن را 40 پله می‌نامند.
حالا مردم محله نظربیگ دلخور از شهرداری برای تابلویی هستند که نام محله‌شان را کوی جولان به رهگذران معرفی می‌کنند. آنها می‌گویند تاریخ محلات شناسنامه و هویت مردمان آن محل است، این تاریخ براساس نام و ردپای بزرگان محل ثبت می‌شود و نباید آن را دستخوش اعمال سلیقه‌های مدیریتی در شهر کرد، حالا هم می‌خواهند شهرداری المان نام محله‌شان را اصلاح کند و نگذارد ردپای تاریخ از نظربیگ و خیابان خاکی شهر همدان پاک شود.

پاکی آوردی ای امید سپید

یلدا شب هندوانه و فال و غزل

حال و هوای صحاف خانه همدان در آستانه بازگشایی مدارس