اشغال همدان توسط نیروهای متفقین در جنگ جهانی دوم پیامدهای متعددی در زمینه سیاسی، اجتماعی و فرهنگی برای این شهر بهوجود آورد.
در بین این پیامدهای متعدد، حضور متفقین در همدان یکی از ابزارهای فرهنگی و اطلاع رسانی این منطقه شامل فعالیتهای مطبوعاتی را تحت تأثیر شدید خود قرار داد تا جایی که این دوران در همدان هیچ نشریهای منتشر نشد.
در انجام این تحقیق از روش توصیفی- تحلیلی بهره جسته و اطلاعات به شیوه کتابخانهای- اسنادی و بر اساس گزارشهای موجود گردآوری شده است.
برای نخستینبار است که موضوع این تحقیق مورد بررسی قرار میگیرد. این نوشتار در پی پاسخ به این پرسش است که حادث شدن جنگ جهانی دوم و اشغال همدان چه پیامدها و تأثیراتی بر فعالیت مطبوعاتی همدان داشته است؟
یافتههای این تحقیق نشان میدهد؛ تاثیرات و پیامدهای جنگ بر فعالیتهای مطبوعاتی این دوره نشات گرفته از سیاستهای فرهنگی و مطبوعاتی پهلوی اول و عوامل محلی بود که حادث شدن جنگ آن را تشدید کرد و دوران فترت را برای حوزه مطبوعات همدان بوجود آورد. در این دوران مطبوعات محلی همدان در بیداری مردم نقش مهمی نداشته و اطلاع رسانی از اخبار جنگ و منطقه شکل نگرفت. با این حال تاثیرات جنگ بر فعالیت مطبوعات همدان زود گذر و موقت بود و جزو پیامدهای کوتاه مدت و ملموس جنگ محسوب میشد. هر چه به دوران پایانی جنگ و اشغال همدان نزدیک میشویم به تدریج نشریات متعددی منتشر شد. در زمان جنگ اولویت اول مردم رفع نیازهای اقتصادی بود و نیازهای فرهنگی و مطبوعاتی در آن دوران اولویت مردم محسوب نمیشد.
وضعیت مطبوعات همدان در دوران جنگ:
با استقرار سلطنت رضاشاه بسیاری از مطبوعات به تعطیلی کشانده شد و رابطه چند روزنامه باقی مانده با حکومت پهلوی از همکاری به وابستگی کامل تبدیل شد(عالیزاده و دیگران، 1396: 27). در نزد رضاشاه مطبوعات جز مصالح عالیه کشوری نباید هدفی و مقصودی را دنبال میکردند(دشتی،1354: 90). به این خاطر مطبوعات این دوره بطور عمده تابعی از قدرت سیاسی بودند و اندک فعالیتهایی که مطبوعات مستقل و منتقد علیه قدرت انجام میدادند محدود و متوقف شد(منوچهری، 1388: 351). استبداد رضاخان برای مطبوعات ناآشنا بود و به همین دلیل او باید به طور شخصی با آنها برخورد میکرد(نوازنی، 1383: 12). کوتاهی عمر اغلب نشریات و حتی فقدان فعالیت مطبوعاتی مستمر، تعداد اندک روزنامهنگاران در فضای استبدادی و نظارت و اقدام قهری از دیگر ویژگیهای مطبوعات این دوره محسوب میشد. با این حال مطبوعات در این دوره مهمترین ابزار در نشر و ترویج عقاید رضاشاه بود. اغلب مباحثی چون ناسیونالیست، تجدد، باستانگرایی و پیروی از اسلوب غربی را تبلیغ و معرفی میکردند و گفتاری چون تجددطلبی، آزادیخواهی، قانون-خواهی و نظام پارلمانی بهتدریج جای خود را به تجددطلبی اقتدارگرایانه با پشتوانه ناسیونالیسم و باستانگرایی و تمرکز شدید داد(بیگدلو، 1380: 239).
در دوران پهلوی اول وضعیت و احوال مطبوعات محلی همدان، همانند مطبوعات سراسری با شرایط و وضعیت کلی مملکت و تحولات آن ارتباط مستقیمی داشت و نظام دیکتاتوری و پیامدهای آن مثل سرکوب، اختناق، سانسور بر چهره مطبوعات همدان سایه افکند و چندان نشریات تاثیر گذار در این دوران منتشر نشد.
در تاریخ5/10/1321 دولت طبق قانونی که « راجع به جراید به تصویب مجلس شورای ملی رسیده که در امتیازات آنها باید تجدید نظر شود» از استانداران و فرمانداران میخواهد از نشر جراید جلوگیری نمایند تا از طرف وزارت فرهنگ دستور لازم طبق مقررات قانون جدید داده شود(سازمان اسناد و کتابخانه ملی،س ،ش:0032/035910/310). در پی این ابلاغیه اغلب شهرها منجمله همدان اعلام میدارند که هیچگونه نشریهای در این ایام منتشر نمیشود. به این خاطر دوران پهلوی اول برای تاریخ و جریان مطبوعات همدان را باید دوره فترت نشریات و روزنامه نگاری نامگذاری کرد چرا که در زمان رضاشاه تا دوران جنگ جهانی دوم به ندرت نشریهای در این مدت انتشار یافت. علت منتشر نشدن نشریه در همدان، سیاست استبدادی رضاخانی و حادث شدن جنگ جهانگیر دوم بود. براساس این شرایط، تعداد روزنامههای منتشره در سلطنت رضاشاه یعنی از سال 1304 تا 1320ش از حدود 150 به 50 نشریه در سال 1319ش کاهش یافت(کمبریج، 1388: 7/445). این تعداد نشریه نیز اغلب در تهران به چاپ میرسید و بیشتر در زمره نشریات رسمی حکومتی بود(ساتن،1380: 52). در فاصله زمانی 1300 تا 1320 هـ ش در زمان پهلوی اول به سبب ایجاد شرایط اختناق در این مدت 20 ساله فقط 4 نشریه در همدان منتشر شد. از سال 1309هـ ش که نشریه «کمالی» در همدان منتشر گردید تا سال 1320هـ ش در فاصله 11 سال هیچ نشریهای در همدان منتشر و یا اجازه نشر نیافت و این روند تا سال 1325هـ ش ادامه یافت.
بررسی علل منتشر نشدن مطبوعات در این دوره:
- در پیامدهای مختلف جنگ از لحاظ تأثیرات زمانی چون کوتاه مدت و موقت و میان مدت و پایدار اولویت حاکمیت محلی و مردم در این زمان بیشتر رفع موانع و مشکلات زودگذر و موقت اقتصادی بود که به صورت ناخواسته منطقه را سخت درگیر خود کرده بود.
به این لحاظ فعالیت در پیامدهای اجتماعی و فرهنگی اولویت زمان جنگ برای فعالان این حوزه نبود. مشکلاتی چون قحطی، گرسنگی، کمبود نان و گندم و مواد غذایی، گرانی و تورم و کم شدن محصولات کشاورزی دغدغه اصلی و اولویت همگان برای رفع آن بود. در این شرایط دغدغه داشتن در فعالیت مطبوعاتی و فرهنگی مشکلات اقتصادی مردم را رفع نمی کرد. به تدریج با نزدیک شدن به زمان پایانی جنگ و تخلیه شهر توسط متفقین و رفع اولویتهای اقتصادی و شرایط سخت آن دوران نشریات و فعالیتهای فرهنگی نضج گرفت و به یک نیاز و اولویت دوران پسا جنگ مبدل گردید.
- فقط سیاستهای مطبوعاتی رضاشاه و سیاستهای انگلیس و شوروی در زمان اشغال شهر تنها عامل منتشر نشدن مطبوعات در همدان نبود بلکه بیانگیزگی و حضور نداشتن مدیران و اصحاب جراید همدان نیز از عوامل تأثیرگذار بر این دوران فترت مطبوعات در همدان است.
علت شکلگیری فترت مطبوعات همدان همان قدر که به شرایط ملی و بینالمللی مربوط میشد به عوامل محلی و شرایط و فضای منطقه نیز مرتبط بود. با وجود فضای باز سیاسی و رقابتهای جناحی و حزبی در دوران اشغال شهر، فعالان مطبوعاتی اقدام به نشر و انتشار مطبوعات در همدان نکردند. در این زمان دیدگاه و نگرش مدیران فرهنگی و جراید بیشتر متاثر از پیامدهای اقتصادی و سیاسی جنگ بود و چندان نگرش فرهنگی در فعالیت مطبوعاتی نداشتند.
- در زمان جنگ حمایتهای دولتی و جناحی از انتشار مطبوعات در همدان اندک و ناچیز بود. فقدان و یا کم بودن رقابتهای جناحی و حزبی در دوران جنگ و ضعف توان شعبات حزبی در همدان یکی دیگر از عوامل منتشر نشدن نشریات است. با تخلیه شهر و حضور نداشتن متفقین در همدان و گسترش فعالیت احزاب و ایجاد شعبات فعال در همدان این نضج گرفتن رقابت حزبی باعث شد نشریات متعلق به این گروها و تشکلها شکل بگیرد و تنور فعالت مطبوعاتی همدان را داغ نماید. رقابت حزب توده با حزب دموکرات و گسترش فعالت آنها در همدان یکی از عوامل تأثیرگذار بر افزایش مطبوعات بود.
- نبود رویکرد حرفهای و ضعف ساختار و مدیریت از دیگر دلایل فقدان نشریه در زمان اشغال همدان است. همچنان نبود دید حرفهای به شغل مطبوعات و تفنی انجام دادن کار مطبوعاتی و منتشر نشدن منظم نشریه بدون توجه به درج اخبار بههنگام، درج تحلیلها و نظرات مورد نیاز جامعه و توجه نکردن به سلایق گوناگون از دیگر علل فقدان نشریه در دوران جنگ و اشغال همدان است. اکثر صاحبان نشریات و مدیران آن با وجود مشاغل مختلف به حوزه کار مطبوعات به یک فعالیت سرگرمی و تفریح و یا بیشتر گذران اوقات فراغت خود نگاه میکردند به این خاطر انتشار روزنامه و هفته نامه را به طور جدی و حرفهای پیگیری نمیکردند و اغلب با توجه شرایط و اوضاع شهر به این فعالیت میپرداختند. این طیف در کار خود جدیت نداشته و به صورت مستمر جریان فرهنگی به این حرفه نگاه نمیکردند.
وضعیت مطبوعات همدان در دوران پسا جنگ:
با این که در دوره پهلوی دوم بهتدریج با تغییر وضعیت سیاسی و آزادی موقت قلم و اندیشه، فعالیت مطبوعاتی از لحاظ کمی و کیفی رو به توسعه و گسترش نهادند اما اشغال همدان توسط متفقین تا زمان تخلیه شهر اجازه نشر و گسترش فعالیت مطبوعاتی در همدان را نداد. در این زمان شاید مهمترین پدیده در جان بخشیدن به حیات سیاسی، شکوفایی ناگهانی مطبوعات بود که بهطور نسبی سانسور نمیشدند. در سالهای 1320 تا 1326هـ ش، تعداد 464 نشریه وجود داشت که تعداد 433 نشریه آن به زبان فارسی منتشر می-شد(اسنادی از مطبوعات ایران،1378: 7/49). بالغ بر 74 نشریه که قبل از سقوط رضاشاه یا به طور مستمر چاپ نمیشدند و یا این که توقیف شده بودند بعد از وقایع شهریور ماه 1320 بار دیگر انتشار یافتند(کوهستانی،1371: 1/44). در دوران جنگ جریان تازه در حوزه مطبوعات فقط نزاع بین دولت و مطبوعات بر کنترل و توقیف نشریات نبود بلکه اعمال نیروهای خارجی مستقر در ایران بر کار مطبوعات سایه انداخت(همان:2/52). با توجه به فضای باز سیاسی شکل گرفته در سالهای پایانی جنگ، فعالیتهای مطبوعاتی در همدان افزایش و چند نشریه در همدان اجازه انتشار یافت. این افزایش تعداد چندان دوامی نیافت و خیلی زود سیر قهقرایی در نشریات و ساختار مطبوعاتی همدان اتفاق افتاد. در زمان اشغال همدان توسط متفقین در سال 1321هـ ش یک نشریه توسط کنسول انگلیس در همدان به نام «بولتن روزانه» انتشار یافت. در این سالها نشریات همدان هم از نظر تعداد اندک بودند و هم در فاصله زمانی بسیاری از یکدیگر منتشر می شدند که البته خیلی هم زود از گردونه حیات مطبوعاتی خارج شدند. در سال 1325 پس از یک وقفه چند ساله به خاطر شرایط جنگ و اشغال همدان توسط متفقین، 8 نشریه در سال پایانی جنگ در همدان وارد بازار نشر گردید. در لیست منتشره روزنامهها و مجلات دارای مجوز وزارت فرهنگ، نام نشریات همدان همچون «کمالی، سپیده، الوند، اروند، نصرت و راهنما» به چشم میخورد (اسنادی از مطبوعات، 239). از مجموع 9 نشریه دوران جنگ جهانی در همدان، یک نشریه بهصورت یومیه به نام بولتن روزانه توسط کنسول انگلیس در همدان و در 2 صفحه منتشر میشد که متعلق به اواخر دوران جنگ جهانگیر دوم و اشغال ایران توسط متفقین بود که البته با پایان جنگ، تعطیل شد. تعداد 8 نشریه بهصورت هفتگی (2 شماره در یک هفته، یک شماره در هفته و یک شماره در 2 هفته) که اغلب آنها به صورت عمومی در زمینه سیاسی و اجتماعی و در قطع روزنامه بود، در همدان منتشر میشد.
ویژگی مطبوعات دوران پسا جنگ همدان:
موضوع و محتوا:
از ویژگیهای نشریات همدان در زمان پایان جنگ جهانی دوم میتوان تا حدودی به رشد سیاسی و اجتماعی نشریات اشاره کرد. در این دوره اغلب نشریات همدان گرایش شدیدی به سیاست و اخبار و حوادث دولت و ملت پیدا کرده و مباحث تشکلهای سیاسی بیشترین حجم صفحات نشریه را به خود اختصاص داده بود. از سوی دیگر توجه به تحلیل و بررسی حوادث و رخدادها بهخصوص حوادث سیاسی و اجتماعی جامعه بیش از گذشته مورد توجه اربابان جراید محلی قرار گرفت. همچنین در این عصر برخلاف عرف گذشته به جای استفاده از الفاظ مصنوع و سنگین و آرایههای ادبی، استفاده از الفاظ ساده و زبان محاورهای و مردمی معمول گردید که همین موجب گرایش مردم همدان به نشریات محلی شد. در این دوره قشر تحصیلکرده اخبار خود را بیشتر از نشریات محلی پیگیری میکردند و پیوند مستحکمی بین آنها برقرار شده بود و مطبوعات محلی تا حدودی جایگاه خود را در بین اقشار مختلف جامعه به دست آورده بودند. با توجه به رشد و ترقی وسایل چاپ و تجهیزات چاپخانههای همدان به دستگاههای جدید چاپ، کیفیت ظاهری نشریات بهمراتب بهتر و شیوه، زمینه و ترتیب نشریات از سوی اربابان جراید به نسبت پیشین، بهتر رعایت میگردید. به سبب این که اکثر این نشریات بهصورت هفتگی و دوهفتهنامه منتشر میشد، در کنار اخبار و ذکر حوادث، درج مطالب ادبی و فرهنگی و تحلیل مسائل روز کشور بیشترین حجم صفحات اختصاص میداد. بیان مباحث باستانی و تاریخی ایران اغلب مورد علاقه مدیران نشریات بود و این مباحث فراوان در نشریات درج میشد. نشریات همدان در این زمان برخلاف دوره قبل از خود که به محافل ادبی و فرهنگی و صنوف وابسته بودند، با توجه به شرایط سیاسی جامعه و تشکیل احزاب و تشکلهای گوناگون، بیشتر به ارگانها، احزاب و گروههای سیاسی نظیر حزب توده، حزب رستاخیز، حزب دمکرات، ارگان دهقانان و... گرایش داشته و آرا، عقاید و مرام حزبی خاص خود را تبلیغ و معرفی میکردند که همین وابستگیها و رویه افراطی برخی از آنها باعث تعطیلی این نشریات هم میگردید. از لحاظ سوابق تحصیلاتی در رشتههای مربوط به روزنامهنگاری، تمامی دستاندرکاران مطبوعات استان شامل صاحبامتیاز و مدیر در این دوره فاقد تحصیلات در رشتههای مرتبط و حتی آموزشهای لازم در این حرفه بودند و اکثر اربابان جراید را نویسندگان و رؤسای ادارات تشکیل میدادند که فقط به دلیل علاقه و تفنن به کار روزنامهنگاری روی آورده بودند.
طرح و فرم:
به طور معمول لوگو و سرلوحه نشریات منتشر شده به عنوان حالتی متوازن و تزئینی در وسط صفحه نخست قرار داشت. اما به نسبت نشریات پیشین فضای کمتری به این موضوع و توضیحات و سرشناسه نشریه داده میشد و با تزئینات کمتری همراه بود. اغلب لوگو نشریات خوشنویسی و جز تعدادی از آنها، بهصورت سادهای طراحی شده بودند. طراحی لوگو نشریات این دوره به نسبت نشریات قبلی از لحاظ زیبایی و استفاده از نمادهای هنری و مفهومی فاقد اعتبار و اهمیت هنری و طراحی بود و اغلب بهصورت ساده بسته شده و اغلب بدون تصویر و طرح بود. استفاده از تیتر جای خود را در نشریات این دوره باز کرده بود و هرچه از شرایط جنگ دور میشویم سرتیتر یا تیترهای اصلی و درشتتر مرسوم و معمول گردید؛ اما صفحهبندی و ستونبندی نشریات بهمانند دوره گذشته بود و کمتر تغییرات مناسب و عمدهای در آن اتفاق افتاده بود و صفحهبندی نشریات بدون قاعده و استفاده از شیوه منظم میان هم و بدون فضای خالی و تزئینی انجام میپذیرفت. صفحهبندی نشریات این دوره بهصورت ساده با توجه به اهداف مدیران نشریه انجام میگرفت و چندان بهصورت حرفهای طراحی نمیشد. وجه غالب حجم صفحات را نوشتار تشکیل میداد و ویژگیهای تصویری در آنها کمتر به کار گرفته میشد. در بیشتر صفحات نخست و صفحات داخلی از هیچگونه تصویری در کنار اخبار و مطالب نشریه، استفاده نمیشد. در این ویژگیهای ظاهری ذکر شده به خوبی تاثیرات اوضاع جنگ بر نشریات منتشره در این زمان همدان را میتوان تشخیص داد. اشغال بیشتر صفحات نشریات به اخبار جنگ و پیامدهای اقتصادی آن، وضعیت شهر و مردم در این روزگار، کم شدن شمارگان آن، رونق کم بازار جراید، پائین بودن کیفیت چاپ و ظاهر نامناسب آن همگی از نشانههای جنگ بود که بر مطبوعات آن دوره تاثیر گذاشته بود.
مشخصات نشریات:
آرونگ- نخستین شماره این نشريه در مرداد سال 1325 هـ ش در همدان انتشار یافت. صاحبامتیاز و مدیرمسئول آن «تقي مرتضوي» بود. نشریه آرونگ بهطور هفتگي و در 4 صفحه چاپ میشد. روش و زمینه آن خبري، ادبي و سياسي بود و در قطع روزنامهای منتشر میشد. این نشریه از جمله جراید بیطرف و معتدل همدان بود(برزين،1371: 11). اروند- نخستین شماره این نشريه در روز پنجشنبه 24 مردادماه 1325 به صاحبامتیازی و مديريت «تقي مرتضوي» در همدان انتشار يافت. اروند بهصورت هفتگي در 4 صفحه 5 ستونی در چاپخانه خورشيد چاپ میگردید. محل نشریه جنب آرامگاه بوعلی بود.
این نشریه به علت مهاجرت مدير به تهران پس از انتشار 25 شماره تعطيل گرديد. مطالب شماره نخست اين نشريه موضوعاتي چون ايران در يكي از بحرانیترین دورههاي تاريخي، اخبار سياسي جهان، ايران و انجمن صلح، انتظار ما از دولت و اعلاميه قوام رئيس دولت وقت بود. لوگو نشریه بهصورت ساده در سمت راست صفحه درج شده بود. مطالب آن معمولاً در 5 ستون و در 4 صفحه انتشار مییافت. در خصوص مجوز نشریه فوق از سوی وزیر فرهنگ به اداره شهربانی در تاریخ 5/3/1325 آمده:« به موجب قانون مطبوعات مصوب سوم دیماه 1321 شورای عالی فرهنگ امتیاز روزنامه اروند را به نام آقای تقی مرتضوی تصویب نموده است که با روش اجتماعی و سیاسی به مدیری و سردبیری خودشان در شهر همدان چاپ و منتشر نمایند»(سازمان اسناد و کتابخانه ملی،س،ش:36653/310). الوند(الوند دوم)- مجوز این نشریه در تاریخ 24 بهمنماه 1324 از سوی وزارت فرهنگ صادر گردید؛«به موجب قانون مطبوعات مصوب سوم دیماه 1321 شورای عالی فرهنگ، امتیاز روزنامه الوند را به نام «اکبر شریفی امینا» تصویب نمودهاست که با روش ادبی، علمی، اجتماعی و سیاسی به مدیری و سردبیری «علی حمیدی» در شهر همدان چاپ و منتشر نمایند»(سازمان اسناد و کتابخانه ملی،س،ش:36433/310). این نشریه در تاریخ مطبوعات همدان به الوند دوم هم معروف است. نخستین شماره این نشريه در روز چهارشنبه 18 اردیبهشتماه 1325 به صاحبامتیازي اكبر شريفي امينا در 4 صفحه 4 و 5 ستوني حاوي مطالب انتقادي، اجتماعي، ادبي و علمي و بهصورت هفتگي در اندازه 29*40 انتشار یافت. محل نشريه، خيابان منوچهري همدان بود و روزهاي چهارشنبه منتشر میشد. بهاي اشتراك ساليانه 140 ريال، ششماهه 70 ريال و تکشماره 3 ريال بود( نشریه الوند،ش1: 1). در شماره نخست این نشریه مطالبی با عنوان آغاز سخن در باب هدف از نشریه در دنیای متمدن، علم و فرهنگ سخن گفته است. همچنین مطلب «دولت و ملت در بحث سیاسی» به قلم رهنمون شریفی، مطالب سیاسی روز کشور، «هدف اصلی و آرمان» به قلم حسین مصطفوی (آذر) در آن درج شده است. با وجود اینکه در شماره نخست، مدیران نشریه اعلام میدارند این روزنامه به هیچیک از احزاب بستگی ندارد، اما در شماره 24 این نشریه در مهرماه 1325 زیر لوگو نشریه، ارگان حزب دموکرات ایران کمیته شهرستان همدان درج شده است و بیشتر مطالب این شماره به موضوع حزب مذکور اختصاص یافته است. بولتين روزانه(بولتن)- اين خبرنامه سياسي در سال 1321هـ ش توسط كنسول انگليس در همدان منتشر شد. اين بولتن روزانه در 2 صفحه در چاپخانه كيميای همدان چاپ و منتشر میشد و مطالبش فقط تبليغات عليه آلمان نازي بود و تا پايان جنگ جهاني دوم انتشار آن ادامه داشت. گویا تا پایان جنگ این نشریه بهطور نامنظم منتشر میشد (اذكايي،1373: 153). بهترين خواندنیها- نخستین شماره این مجله عمومي در شهریور ماه سال 1325 به صاحبامتیازی و مديريت «صادق بهمرام نراقي» در همدان انتشار یافت. مجله بهترین خواندنیها در 16 صفحه هر 2 هفته يك بار به قطع رقعي در چاپخانه ميهن چاپ میشد. مطالب آن حاوي اخبار و مطالب ديگر نشريات بهخصوص نشريات سراسري بود(برزين،1371: 94). راهنما- در مجوز این نشریه به تاریخ 11/4/1325 آمده:«به موجب قانون مطبوعات مصوب سوم دیماه 1321 شورای عالی فرهنگ، امتیاز روزنامه راهنما را به نام «سید محمد میرسپاسی» دارای شناسنامهی 37682 صادره از مشهد تصویب نموده است که با روش سیاسی، اجتماعی، علمی، ادبی و فکاهی به مدیری و سردبیری خود در شهر همدان چاپ و نشر نمایند»(سازمان اسناد و کتابخانه ملی،س،ش:36569/310). نخستین شماره نشريه راهنما در مرداد ماه سال 1325 در همدان انتشار یافت. اين نشريه وابسته به حزب توده شعبه همدان بود و بهصورت هفتگي در 4 صفحه با مطالب سياسي، اجتماعي، علمي و ادبي نشر مییافت که به سبب گرايش به حزب توده، پس از 18 شماره در آذرماه همان سال تعطيل گرديد. فرمانداری همدان در خصوص عقاید و اقدامات مدیرمسئول این نشریه چنین گزارش میدهد؛«آقای دکتر میرسپاسی رئیس دامپزشکی همدان که ضمناً مدیر روزنامه راهنما ارگان حزب توده و از مبلغین افراطی و رهبر حزب توده همدان است. از چندی قبل در روزنامه محلی به یک عده از محترمین شهر منجمله به آقای بنیصدر که یکی از علما و مورد احترام اهالی است توهین نموده، اهانت ذکر نامبرده مخصوصاً به آقای بنیصدر در افکار عمومی تولید کدورت و انزجار کرده است»(سازمان اسناد و کتابخانه ملی،س،ش:61463/310). سپيده- در مجوز این نشریه از سوی وزارت فرهنگ به تاریخ 27/1/1323 آمده:« به موجب قانون مطبوعات مصوب سوم دیماه 1321 شورای عالی فرهنگ، امتیاز روزنامه سپیده را به نام آقای «فتحا... مشیری» تصویب نموده که در شهر همدان با روش علمی، ادبی، تاریخی، فکاهی و کاریکاتوری به مدیری و سردبیری آقای «محمود ایزدی» چاپ و منتشر نمایند»(همان،س،ش:36423/310). شماره نخست آن در روز يكشنبه 15 آذر 1325 به صاحبامتیازي فتحالله مشيري در 4 صفحه 5 ستوني در همدان و در چاپخانه ميهن منتشر شد. روش نشريه علمي، ادبي، تاريخي و فكاهي بود و بهصورت هفتگي منتشر میشد. نشريه سپيده وابسته به حزب دموكرات ايران شعبه همدان بود. لوگو آن در سمت راست نشریه بهصورت ساده و با کمترین فضا برای شناسه نشریه طراحی شده بود. در سرمقاله شماره نخست، مدیر مسئول آن به بیان دیدگاهها و خط و مشی نشریه میپردازد: «روزنامه سپیده علمدار مبارزه با تمام مفاسدی است که اقوام ایرانی را از مشی در طریقهای که سایر اقوام را به سعادت نزدیک نموده است. گلچين مطبوعات- اين نشريه در سال 1325هـ ش به مديريت «نوعي تبريزي» از نويسندگان همدان منتشر شد. اين مجله با روش ادبي و تاريخي در 16 صفحه بهصورت ماهانه با جلد رنگي در چاپخانه ميهن چاپ میشد. این نشریه تا سال 1330هـ ش منتشر میگردید. محتويات مجله گلچین مطبوعات همانطور که از نام آن پیداست گلچيني از مطالب خواندني جرايد كشور بود(اذكايي،1373: 185). نصرت- مجوز این نشریه در تاریخ 25/3/1325 صادر گردیده و در آن، چنین آمده است:«به موجب قانون مطبوعات مصوب سوم دیماه 1321 شورای عالی فرهنگ امتیاز روزنامه نصرت را به نام آقای «نصرتالله حاجی عظیمی» تصویب نموده است که با روش ادبی، اجتماعی، فکاهی و سیاسی به مدیری و سردبیری خودشان در شهر ملایر چاپ و منتشر نمایند.»(سازمان اسناد و کتابخانه ملی،س،ش:36614/310). نخستین شماره نشريه نصرت به مديرمسئولي نصرتا... حاجي عظيمي در سال 1325 در ملاير انتشار يافت. روش آن سياسي، اجتماعي، ادبي و فكاهي بود و بهصورت هفتگي در 4 صفحه منتشر میشد. اين نشريه وابسته به جبهه آزادي بود و حاوي اخبار و حوادث كشور و شهرستان ملاير بود. در تاریخ 25/11/1326 وزارت فرهنگ با چاپ و انتشار روزنامه نصرت از ملایر به تهران موافقت نمود(سازمان اسناد و کتابخانه ملی،س،ش:36662/310).
نتیجه گیری:
حادث شدن جنگ در ابتداء باعث فترت مطبوعات و فقدان کارکرد و نقش موثر مطبوعات محلی در این دوران گردید. در زمان اشغال شهر به غیر از انتشار بولتن روزانه توسط انگلیسیها هیچ نشریهای در همدان منتشر نمیشد اما به یکباره در سالهای پایانی جنگ نشریات متعددی وارد بازار مطبوعاتی شدند که به تدریج به فترت فعالیتی این حوزه خاتمه دادند. اولویت و عواملی چون قحطی، گرسنگی، کمبود نان و گندم و مواد غذایی، گرانی و تورم و کم شدن محصولات کشاورزی در حوزه پیامدهای اقتصادی به عنوان دغدغه اصلی مردم در زمان جنگ، شرایط ملی و بین المللی سیاست رضاشاه و دول انگلیس و شوروی و عوامل محلی خود اصحاب جراید و شرایط و فضای بومی منطقه، عدم رویکرد حرفهای و ضعف ساختار و مدیریت در بی انگیزگی مدیران جراید همدان و انجام فعالیت تفنی در حوزه مطبوعات باعث گردید در زمان جنگ و اشغال شهر شاهد فترت مطبوعات در همدان باشیم. در دوره پسا جنگ با بررسی شمارگان اول اکثر نشریاتی که در همدان منتشر شدهاند آنچه به خوبی قابل ملاحظه است، عدم اولویت پیامدهای جنگ بر منطقه و مردم است. هیچ یک از نشریات به عنوان یک ابزار اطلاعرسانی این پیامدها را منعکس نکرده و به عنوان مدعی العموم، پیگیر مطالبات به حق مردم در پی اقدامات متفقین بر منطقه نیستند.
اکثر فعالان مطبوعاتی در مقابل اشغال همدان در جریان جنگ جهانی دوم کمتر قلم فرسایی کرده و به پیامدها و تحولات مهم این حادثه به ندرت واکنش نشان دادند و نتوانستند پیامدهای مختلف جنگ و دغدغه های مردم را در جراید به خوبی منعکس کنند. در این دوره بیشتر رسالت و مطالب حزبی بر پیامدهای جنگ در مطالب و صفحات آنها سایه انداخته و اولویتهای حزبی بر ذکر پیامدهای جنگ ارجحیت یافت.
نمادها و نشانههای جنگ چون بیگانه ستیزی، مشارکتهای اجتماعی و مردمی، اقدامات متفقین، دستگیری و تبعید، مقابله و ایستادگی در هیچ یک از نشریات دوران پسا جنگ ضبط و ثبت نگردیده و مواضع و واکنشهای این طیف در این دوران چندان برابر بیگانگان مشخص نشد. چه در دوران جنگ و چه در دوران پسا جنگ مطبوعات و اصحاب جراید همدان در پیامدهای سیاسی، اقتصادی و فرهنگی نه نقش اطلاع رسانی و تهییج مردم در این دوران پر هیاهو را عهدهدار بودند و نه نتوانستند مرجع اخبار و دسترسی آیندگان به اوضاع و شرایط اشغال همدان باشند. با این که اخبار و حوادث مندرج در نشریات یکی از مهمترین منابع تحقیقات محسوب میشود اما منتشر نشدن نشریه در دوران جنگ و عدم انعکاس اوضاع پایانی جنگ در نشریات پسا جنگ باعث شد که چندان اخبار و مطالب این دوران برای بررسی و استفاده محققان در اختیار آنها قرار نگیرد و این نشریات به یک مرجع خبری تبدیل نگردند. با این حال این تجربه مطبوعاتی دوران پسا جنگ به یک جریان مؤثر و مستمر در نزد اصحاب جراید محلی تبدیل نگردید و کارکرد مؤثری نشریات دوران پسا جنگ از خود بجا نگذاشتند.
حاصل سخن این که پیامد جنگ بر مطبوعات همدان از پیامدهای زودگذر و کوتاه مدت بود. مردم پیامدهای کوتاه مدت را مستقیم و یکباره درک کردند. معضلات مطبوعاتی پیش آمده در زمان اشغال منطقه از پیامدهای عینی و ملموس زمان جنگ محسوب میشد. اغلب پیامدهای شکل گرفته در این حوزه تحولات ناخواسته بود. با تخلیه شهر به تدریج مطبوعات همدان جان دوبارهای یافت و فعالیت خود را مجدداً آغاز کرد. با این حال در زمان جنگ اولویت نخست مردم رفع نیازها و مشکلات اقتصادی بود و نیازهای فرهنگی و مطبوعاتی در آن دوران اولویت مردم محسوب نمیشد.
