پایگاه اطلاع رسانی روزنامه همدان پیام

استاد دانشگاه کردستان در گفت‌وگو با همدان پیام:

پروین، شاعری انسان‌گرا و مخاطب‌محور بود

نویسنده : حیدر عبداللهی

پروین اعتصامی یکی از شاعران قرن سیزدهم و ماندگار شعر فارسی و از زنان تأثیرگذار تاریخ ادبیات معاصر محسوب می‌شود.
زبان انتقادی و اشعار اجتماعی پروین، دیوان او را برجسته و متمایز می‌کند.
پروین اعتصامی بانوی معاصر شعر فارسی است که در نظر برخی از بزرگان فرهنگ و ادب، در زمره بزرگترین شاعران ایران‌زمین قرار دارد.
اندیشه نو و نگاه انتقادی پروین به وقایع اجتماع و طبقه ضعیف جامعه،‌ یکی از برجسته‌ترین نکات اشعار او محسوب می‌شود.
در تاریخ ادبیات فارسی، پروین اعتصامی تنها بانوی شاعری معرفی می‌شود که زیباترین اشعار سیاسی انتقادی را با نگرشی زنانه و با اتکا به اخلاق و خرد و اندیشه به رشته تحریر درآورده است.
پروین را استاد سبک مناظره در شعر فارسی می‌دانند. عمده اشعار تعلیمی، مضامین اخلاقی و نکات اجتماعی در دیوان او،‌ به سبک مناظره سروده شده و زبان و بیان روان و ساده پروین،‌ زیبایی و ماندگاری این اشعار را مضاعف ساخته است.
پروین در جوانی درگذشت و تنها یک دیوان شعر از او به یادگار باقی ماند.
امروز 25 اسفندماه 1400، مصادف است با بزرگداشت پروین اعتصامی، شاعر پرآوازه ادبیات فارسی، بنابراین در این زمینه گفت‌وگویی را با نسرین علی اکبری، عضو هیأت‌علمی زبان و ادبیات فارسی دانشگاه کردستان انجام داده‌ایم که در ادامه آن را می‌خوانید:
درباره نقش و جایگاه پروین اعتصامی در ادبیات فارسی توضیح دهید؟
با توجه به اینکه سؤال کلی است و قاعدتاً باید در تونل زمان ۱۴۰۰ ساله ادبیات فارسی حرکت کرد، اجازه می‌خواهم به جایگاه او به جای در زمانی، همزمانی پاسخ دهم. پروین در شعر معاصر ایران دارای اهمیت است. شعر او خوانندگان خاص خود را دارد. مضامین شعر او گیرایی خاصی دارد و بر دل می‌نشیند. ساده و صمیمی بسیاری از ارزش‌های اخلاقی و اجتماعی را تأیید و تقویت می‌کند و برخی ضد ارزش‌ها را نشانه می‌رود؛ البته باید گفت که او در مضمون و فرم نوگرایی نداشته است.

پروین در اشعارش از چه کسانی تأثیر پذیرفته است؟
شعر پروین با شعر ناصرخسرو قبادیانی، سنایی، سعدی، انوری، و اسدی توسی بینامتنیت دارد.
او در قصاید خود به طرز آشکاری تحت‌تأثیر ناصرخسرو است. سادگی سخن او همانند سعدی است. قطعه‌های او توجه او را به شعر سنایی و انوری نشان می‌دهد و مناظرات او هم رنگ و بوی مناظرات اسدی توسی را دارد. می‌توان گفت که او سبک‌های خراسانی و عراقی را به خوبی در سخن خود با هم تلفیق کرده است.

در مورد سبک شعری پروین و ویژگی‌های زبانی او توضیح دهید؟
شعر پروین مخاطب‌محور است. در نتیجه او سخن خود را متناسب با احوال خواننده تنظیم می‌کند. زبانی ساده و همه فهم، مضامینی آشنا برای خواننده و در قالبی متداول و جا افتاده، به دور از تفنن‌های زبانی یا فرمی.

جایگاه پروین در میان شاعران زن کجاست؟
پروین شاعری است در قرن ۱۳ اما به دور از نوگرایی‌های معاصرانش. او به نظر من یکی از محورهای شعر معاصر است. سبک و سیاق او بازتاب‌دهنده نوعی حکمت و عرفان است که موضوع اصلی آن انسان است؛ بی‌آنکه تابع مدگرایی‌های روز انسان را تجزیه کند و زن را برجسته سازد. درد او درد انسان است نه جنسیت.

مناظره چه جایگاه و اهمیتی در اشعار پروین اعتصامی دارد؟
مناظره یک سنت شعری دیرین در ایران است. سابقه آن به عهد اشکانیان می‌رسد. درخت آسوریک نمونه اعلای آن است. من به مناظره‌های پروین به عنوان تمثیلی (allegrical) می‌نگرم. در تمثیل‌های او لایه‌های معنایی متعددی قابل استخراج است. به هر نشانه زبانی یا تصاویر شعر یا طرفین مناظره یا هر عنصر دیگری در ساختار آن توجه کنید، می‌توانید مرواریدهای متعدد معنایی را استخراج کنید.

در مورد اثرگذاری پروین بر شاعران پس از خودش توضیح دهید؟
بعا دامنه تأثیرات پروین بر شاعران پس از خود اندک است. زیرا طوفان تجدد مانع از آن می‌شد که شاعران پس از او به شاعران سنت‌گرا توجه کنند.

در مورد تأثیر مسائل اجتماعی و سیاسی در اشعار پروین بگویید؟
دوره‌ای که پروین می‌زیسته دوره‌ای خاص در تاریخ اجتماعی و سیاسی ایران است. او آشکارا سیاست‌ورزی نکرده اما می‌توان در عمق شعرهای او مسائل و مشکلات اجتماعی را درک کرد.

درباره نقاط قوت و ضعف اشعار پروین توضیح دهید؟
این پرسش هم کلی است. شعر لایه‌های گوناگونی دارد. خود آن لایه‌ها باز قابل تجزیه هستند. بالتبع این لایه‌ها را در کلاس‌های درس جزء به جزء می‌توان بررسی کرد، اما اینجا مخاطبان فرهیخته شما خود بر این نکات واقفند.
پیش‌تر عرض کردم از ویژگی‌های ممتاز شعر او زبان ساده و به دور از اغراق اوست. اما به لحاظ محتوا با وجود این که پروین در کالج آمریکایی تهران زبان انگلیسی خوانده، دختر یوسف اعتصام‌الملک است و با بزرگان و روشنفکران روزگار رفت و آمد دارد، پدر را در سفرهای خارجی همراهی می‌کند، کتابدار کتابخانه دانشکده ادبیات دانشگاه تهران است، اما درهای شعرش به روی مسائل جدید بسته است.

درباره انتقادهایی که به شعر پروین می‌شود، توضیح دهید؟
این پرسش هم کلی است. بالتبع هر انتقادی مبتنی بر یک زاویه دید و در چارچوب یک نظریه هست.
شعر او به همان میزان که مورد انتقاد (البته به شیوه سنتی آن) قرار گرفته، مورد تحسین هم بوده است. به عنوان نمونه ملک‌الشعرای بهار بر دیوان او مقدمه نوشته و او را تحسین کرده است.
باقر پرهام شعر او را تصعید یافته تلقی کرده، عبدالحمید آیتی از شعر او به نیکی یاد کرده و موارد دیگری از این تعریف‌ها و تحسین‌ها. نظر خود من نیز این است که سخن هر سخنوری را باید آکادمیک نقد کرد.

در پایان اگر نظر خاصی در این زمینه دارید، بیان کنید؟
برای شما دست اندرکاران نشریه و خوانندگان گرامیتان آرزوی سلامت و سرافرازی دارم.

پاکی آوردی ای امید سپید

یلدا شب هندوانه و فال و غزل

حال و هوای صحاف خانه همدان در آستانه بازگشایی مدارس