پایگاه اطلاع رسانی روزنامه همدان پیام

برق لشگری تاریخ موسیقی مادستان

■ امروز 120 مین سال تولد استاد همدانی است

تاریخ هنر در همدان همپای تاریخ ایران است . شهری که روزگاران بسیار برخود دیده است و همچنان دروازه تاریخ ، تمدن، فرهنگ و هنر این سرزمین پهناور به حساب می آید.
سرزمینی که کمتر به کوشش های هنرمندانش اجر نهاده اند و کمتر دیده اند بزرگی منش و سلوک رهروان طریق هنرش را .
موسیقی همواره در ایران بعد از اسلام محدود و تنها بوده است و شرایط و حرمت های موجود، این انزوا را بیشتر و راویان آن را منزوی تر کرده است . صفحات تاریخ در ایران ، پر از جفا به اهل هنر و هنرمندان بوده و هست، اما مجال پیش رو در عصر حاضر توانست فرصتی را مهیا کند تا پژوهش و نگارش در حوزه موسیقی جانی دوباره گرفته و در مسیر ترقی گام بردارد. در همدان اما نگارش در حوزه موسیقی بسیار محدود بوده و فرهنگ مذهبی غالب در همه ادوار، این بخش را کم رنگ و حتا بی رنگ کرده است. به جز چند نمونه محدود و آن هم با شک و شبهه چیزی در این بخش در تاریخ همدان دیده نمی شود . گزارش وجود رساله ای در موسیقی اثر میرزا جعفر ریاض همدانی [1] دانشمند عصر محمد شاه و ناصرالدین شاه قاجارکه یافت نشد! و رساله ای هشت صفحه ای به خط نستعلیق منصوب به ميرزا بيگ در مؤسسه نسخ خطى جمهورى آذربایجان که گويا از ناحيه قُرو ه دَرجَزين در شمال شرقِ همدان بوده است (صفرزاده :1392؛ 133) و کتابت آنرا به سال 989 (ه.ش) آورده اند و بی نام و نشان بودن این نویسنده هم با توجه به تاریخ موجود در آن بعید است همان اثر ریاض باشد.
با همین مقدمه کوتاه عمق کم کاری و عملا بیکاری نویسندگان و تاریخ نگاران و پژوهشگران این خطه از ایران نمایان می شود، البته باید گفت همین کمبود، امروزه خود به عنوان یکی از محدودیت های بخش پژوهش و کمبود منابع معتبر خودنمایی می کند. با احساس همین خلا و امکان تکرار تاریخی آن بود که نگارنده در سنوات گذشته اقدام به پژوهش های میدانی و تاریخ نگاری شفاهی و جمع آوری حداقل منابع موجود کرد و در صدد ثبت و ضبط آن برآمد که حاصل آن نگارش و چاپ چندین جلد کتاب و اثر صوتی و هم چنین سخنرانی و مقاله بوده است [2]. در یکی از اقدامات در خور توجه انجمن موسیقی استان همدان و دیدارهای هفتگی با پیشکسوتان موسیقی استان ، مقرر شد در دی ماه 1397 (ه.ش) جلسه ای در منزل بازماندگان استاد عبداله خان برق لشگری برگزار شود ، پیشتر در کتاب آوای ققنوس و در بخش تاریخ موسیقی همدان بعد از عارف قزوینی بصورت مختصر به این استاد بزرگ اشاره ای کرده بودم اما آنچه در آن دیدار رقم خورد باعث شد تا زوایای تاریکی از تاریخ موسیقی همدان روشن و اسناد موجود و گنجینه خانوادگی آن مرد بزرگ که حاصل تلاش و گرداوری امین ا... برق لشکری فرزند فرهنگ دوست وی بود برای اولین بار بخشی از تاریخ موسیقی همدان را بازگو نماید بخشی که خود موجب استمرار فرهنگ موسیقی در همدان بوده است. زندگی با شکوه عبداله خان برق لشگری در پر تلاطم ترین سال های تاریخ معاصر در ایران با بیش از صدها سند اداری دست اولی و دستنوشته های استاد در قالب ها و فرم های مختلف موسیقی، از تصنیف آثار بی شمار و آهنگسازی در دو بخش موسیقی کلاسیک ( نظامی ) و موسیقی ایرانی در همان ابتدا جاذبه ای بی حد در نگارنده بوجود آورد و مصمم به نگارش کتابی در قالب زندگینامه تحلیلی - تاریخی آن استاد فرزانه شدم هر چند پرواضح بود که این پروژه می تواند بسیار سنگین و سخت و گاها طاقت فرسا باشد. پانزده سال تلاش بی وقفه امین ا... برق لشگری در گردآوری اسناد و مرآوده با شاگردان استاد توانست مصالح این نگارش را تا حد زیادی تامین کند. این آغاز کاری بود، بزرگ که با توکل به حضرت حق به سرانجام رسید و امروز می توان گفت خواننده این کتاب نه فقط با زندگی و آثار استاد عبداله برق لشکری آشنا می شود بلکه تاریخ هنر و موسیقی در این دیار را از انقلاب مشروطه تا انقلاب اسلامی با اتکا به اسناد و مدارک و تطبیق آن با شرایط اجتماعی ، لایه های فرهنگی و قومی موجود، تفکرات دولتی - حکومتی و نقش عامه در تولید فرهنگ عمومی از نظر خواهد گذراند. کتاب چهار فصل برق لشکری در حال حاضر مراحل صفحه بندی و در نهایت چاپ را می گذراند. مجموعه ای دو جلدی که جلد اول آن حاوی زندگینامه و آثار و عکس ها و جلد دوم شامل بیش از 400 سند معتبر در خصوص فعالیت های هنری و اجرایی و آموزشی وی است. در ادامه به بهانه یکصدو بیستمین سال تولد آن استاد بزرگ موسیقی ایران اشاره ای مختصر به زندگی وی می کنیم. امید است تا در آینده ای نزدیک و با چاپ کتاب هموطنان عزیز این گنجینه با ارزش را از نزدیک مشاهده نمایند.
25 اردیبهشت 1280(ه.ش) روزی است که عبدا... خان در محله کبابیان همدان چشم به جهان می گشاید. پدرش اسداله خان مردی خوشنام و معماری پرآوازه بود اما خیلی زود در سال 1290 چشم از جهان فرو بست و عبداله خان ده ساله در آن دوران پر آشوب در تاریخ ایران به مردی خود ساخته ، مصمم و با اراده تبدیل می شود . با پایان جنگ جهانی اول در پی اعلان عمومی برای جذب نیرو در ارتش ایران به سال 1298 به ارتش دوم شمال غرب ایران در تبریز ملحق شده ادای سوگند با پاسداری از میهن می نماید. در پی یک اتفاق در مراسم صبحگاهی درجه داران مجذوب موسیقی نظامی شده و با آموزش دیدن نزد موسیقیدان سرشناس ایرانی غلامرضا مین باشیان (سالارمعزز) و در پی آن مستشاران لهستانی در خدمت ارتش ایران به استادی توانمند در موسیقی نظامی بدل می گردد . رهبری ارکستر ، نواختن انواع سازهای بادی و ویلن، تنظیم و ارکستراسیون از مهارت های ویژه بود که در دستور کار موسیقیدانان نظام قرارگرفته بود و عبداله خان بعد از پایان دوره آموزش خود به سال 1305 به رهبری ارکستر نظامی ارتش دوم شمالغرب (تبریز) منصوب می گردد. با نارضایتی از اهداف و نوع اداره ارتش توسط فرماندهان ارتش و در راس آنها رضا خان از مسئولیت کناره گیری و در بهمن ماه سال 1310 از ارتش اخراج و راهی همدان می گردد.
در اردیبهشت 1311 و مقارن با عاشورای حسینی و به دعوت حاج حسین معصومی رییس حسینیه کبابیان همدان در مراسم سوگواری روز عاشورا نوای کلارینت و ترومپت استاد همنوا با اشک های ارادت مردم همدان فصلی نو در زندگی عبداله خان بوجود آورد و این ارادت به خاندان نبوت باعث شد تا در آن دوران و آن نگرش‌ها به موسیقی عبداله خان بتواند عامل انتقال این فرهنگ به دوران پس خود باشد.
موسیو کوئنکا رییس دبیرستان اتحاد در مراسم سوگواری با دیدن تسلط وی بر موسیقی از ایشان دعوت به همکاری به عنوان معلم موسیقی در مدرسه اتحاد می نماید در همین حین محب علی قره گزلو هم به عنوان مدیر مدرسه ملی شرافت همین درخواست را انجام داده و با بازگشایی مدارس در مهر 1311 استاد عبدا... خان بر ق لشکری به عنوان اولین معلم موسیقی همدان شروع به کار می کند و در سال 1414 هم با امضای قرارداد رسما به عنوان معلم موسیقی و سرود کلیه مدارس همدان با اداره معارف مشغول به کار می شود.
شهرت و آوازه او چشمگیر می شود و خیلی زود با تاسیس اداره موسیقی کشور توسط غلامحسین مین باشیان در سنوات 1317 تا 1319 در تمامی مراسم های ملی و دولتی در تهران به عنوان نوازنده و رهبر ارکستر با حکم ماموریت اعزام و حاصل آن تقدیر از شخصیت هنری و درجه علمی وی بوده است . مجالست با استادانی چون : علی نقی خان وزیری ، روح ا... خالقی ، ابوالحسن صبا و غلامحسین بنان و دوستی با ایشان سرآغاز موفقیت های زیادی برای وی بود . دوستی و مجالستی که سالیان زیادی دوام داشت و شرح مبسوط آن در صفحات کتاب با اتکا به اسناد موجود آمده است. تلاش سی ساله عبداله خان در حوزه موسیقی با بازنشستگی در مهر ماه 1344 بصورت دولتی پایان و کلاس های خصوصی و کار به نهاد مختلف پس از آن بصورت همکاری های مقطعی فصلی دیگر از زندگی ایشان بوده است.
همکاری با سازمان پیش آهنگی به عنوان مسئول بخش موسیقی از تاسیس سازمان در سال 1313 تا پایان کار آن ، استاد و ممتحن موسیقی در دانشسرای مقدماتی پسران و دختران از 1316 تا پایان ، مسئول بخش موسیقی سازمان پرورش افکار همدان از تاسیس در سال 1317 تا پایان ، مدیر فنی انجمن موسیقی همدان 1328، استاد و ممتحن سپاهی دانش همدان، آهنگساز و رهبر ارکستر تئاتر دانشسرای همدان از سال 1329 تا 1331 تنها بخش کوچکی از فعالیت آن مرد بزرگ در عرصه هنر موسیقی در همدان بوده است.
این سطور به بهانه یکصدو بیستمین سالروز تولد آناستاد بزرگ رقم خورد و امیدواریم تا در ادامه مسیر و چاپ این اثر گرانقدر و منحصربه فرد در حوزه تاریخ موسیقی در همدان ادای دینی به تلاش های آن استاد بزرگ کرده و ارمغانی باشد به پیشگاه اهل هنر و مردم فرهنگ مدار و شریف همدان.
[1] میرزا جعفر ریاض همدانی خطاط، شاعر و نویسنده قرن سیزدهم هجری بود. وی در شهر همدان متولد شد. نخست او نزد ابوالقاسم ذوالریاستین تحصیل کرد و بعد از مرگ استادش به تهران سفر نمود بعد از مدتی در انزوا زیستن، امیرکبیر او را شناخت و برکشید. ریاض از شاعران و نثرنویسان عهد محمدشاه و ناصرالدین‌شاه بود.
[2] 1: رج ک :
■ آوای ققنوش، قادر شهسواری ،1393 ، انتشارات مفتون همدانی
■ بردستان الوند، قادر شهسواری، 1397 ، انتشارات حوزه هنری
■ بهارجان، قادر شهسواری، 1397 ، انتشارات حوزه هنری
■ خنیاگران آیینی همدان، قادر شهسواری، در دست تالیف
■ از رموز تا یسنای (تاریخ سازسازی در همدان)، قادر شهسواری، در دست تالیف
■ در اقلیت (زندگی و آثار عبداله طالع همدانی) ، قادر شهسواری، در دست تالیف
■ سلسله مقالات قادر شهسواری ماهنامه مه نگار همدان1394 الی 1397

پاکی آوردی ای امید سپید

یلدا شب هندوانه و فال و غزل

حال و هوای صحاف خانه همدان در آستانه بازگشایی مدارس