در دوران بحران، هنر بهعنوان زبانی فراگیر و جهانی، قدرتی دوچندان مییابد. در این میان، کاریکاتور و طنز تصویری بهدلیل زبان بصری، ایجاز و قدرت انتقال مفاهیم پیچیده در قالبی ساده، از جایگاه ویژهای برخوردار است.
کاریکاتوریستها اغلب با نگاهی تیزبین، تناقضها، ناکارآمدیها و ناهنجاریهای موجود در جامعه را برجسته میکنند. در شرایط بحرانی که رسانههای رسمی ممکن است سکوت اختیار کنند یا دچار سانسور باشند، یک تصویر طنزآلود میتواند بیش از هزاران کلمه تأثیرگذار باشد. کاریکاتور، بدون نیاز به زبان نوشتاری، مفاهیم را مستقیم به ذهن مخاطب منتقل میکند و آگاهی عمومی را بالا میبرد.
در لحظاتی که مردم درگیر اضطراب، ترس و ناامیدی هستند، کاریکاتور با نیشخندهای هوشمندانه، فضایی برای تنفس فکری و روانی فراهم میکند. این هنر میتواند از یک سو نقد کند و از سوی دیگر، با ایجاد حس همدلی و همراهی، نقش تسکینی برای افکار عمومی ایفا کند.
کاریکاتوریستها در شرایط بحرانی اغلب در خط مقدم نقد قرار میگیرند؛ آنها با خلق آثار نمادین و استعاری، راههایی برای عبور از محدودیتهای گفتاری و قانونی مییابند. این خلاقیت باعث میشود که حتی در محیطهای بسته و پر از کنترل، صدای اعتراض و نقد همچنان شنیده شود.
آثار کاریکاتوری از بحرانهای اجتماعی، نوعی سند فرهنگی و تاریخی هستند. آنها وقایع را از نگاه مردم عادی روایت میکنند و روایتی غیررسمی از آنچه در بطن جامعه میگذرد به دست میدهند؛ روایتی که در کتابهای رسمی شاید هرگز ثبت نشود.
در نهایت، کاریکاتوریستها وجدان بیدار جامعهاند؛ آنان نهتنها بحران را روایت میکنند، بلکه با قلم و تصویر خود، در جهت التیام، اعتراض، امیدآفرینی و پویایی اجتماعی گام برمیدارند. در روزگاری که کلمات خستهاند یا خفه، کاریکاتور فریاد بیصدای حقیقت است.
در همین راستا، ایرنا با یکی از هنرمندان کاریکاتوریست به مصاحبه نشست:
هنرمند طراح و کاریکاتوریست با اشاره به مستندسازی تصویری و بصری جنگ تحمیلی ۱۲ روزه توسط هنرمندان کاریکاتوریست گفت: هنرمندان این حوزه برای به تصویر کشیدن حملات و جنایات رژیم صهیونیستی و نمادسازی از تفکرات سردمداران آنان نقش ویژهای داشتند و انتظار میرود که فعالیت کاریکاتوریستها ادامه داشته باشد.
محمدحسین نیرومند در گفتوگو با ایرنا درباره نقش هنرمندان تجسمی و بهخصوص کاریکاتوریستها در ثبت جنگ تحمیلی ۱۲ روزه و جنایات رژیم صهیونیستی علیه کشورمان اظهار کرد: هنرمندان تجسمی نقش ویژهای در این حوزه دارند، به دلیل اینکه سرعت کار آنان بالاست. تولید یک اثر مستند زمانبر است، اما هنرمندان تجسمی بهویژه کاریکاتوریستها بسیار بهروز هستند و متناسب با وقایع و موضوعهای روز، فعالیت خود را پیش میبرند.
وی گفت: هنرمندان کاریکاتوریست همواره در زمان جنگها نقش ویژهای داشتند. نقش آنان در جنگ جهانی دوم و آثاری که از آنان در روزنامهها ثبت و منتشر شده، مشهود است. به عنوان مثال، ۳ کاریکاتوریست معروف در شوروی سابق با نام مستعار «کوکرنسکی» با یکدیگر همکاری میکردند که مجموعه آثار آنها بسیار جذاب و دیدنی است یا گئورگه گروس، کاریکاتوریست آلمانی، آثار خاصی را با موضوع جنگ به تصویر کشیده است.
نیرومند افزود: با توجه به اینکه کاریکاتورها معمولا براساس اتفاقات روز به تصویر کشیده میشوند، گفته میشود که کاریکاتورها اسناد تاریخی هستند؛ وقتی یک کاریکاتور را ببینید، میتوانید به وقایعی که رخ داده است، پی ببرید. بنابراین مستندسازی تصویری و بصری توسط هنرمندان کاریکاتوریست انجام میشود.
کاریکاتوریستها در جنگ تحمیلی ۱۲ روزه، برای به تصویر کشیدن حملات و جنایات رژیم صهیونیستی و نمادسازی از تفکرات سردمداران آنان نقش ویژهای داشتند و انتظار میرود که فعالیت هنرمندان کاریکاتوریست ادامه داشته باشد.
این کاریکاتوریست درباره نمایشگاه «پوزهبند» بیان کرد: این نمایشگاه روایت طنز تصویری در برابر تجاوز رژیم صهیونیستی و آمریکا بود که به همت سیدمسعود شجاعی طباطبایی در نگارخانه عالی حوزه هنری برپا شد. فرصت محدودی برای تولید آثار داشتم، با این وجود آثاری را تولید کردم که در این نمایشگاه هم ارائه شده است. با نمایش چنین آثاری میتوانیم جنایات رژیم صهیونیستی، آثار آنها، واقعیت منطقه از جمله پشتپرده پروژههایی همچون خاورمیانه بزرگ و تحقق آرمان نیل تا فرات، طرح استعماری ۸۰ ساله رژیم صهیونیستی را برای افکار عمومی روشن کنیم.
ثبت آثاری در قالب طراحی و نمادسازی
این کاریکاتوریست درباره چرایی گرایش به ثبت آثاری در قالب طراحی و نمادسازی اظهار کرد: یکی از کارهایی که تقریباً هر هنرمندی باید انجام دهد، این است که سعی کند تجربه جدیدی را در آثارش به نمایش بگذارد. یک بخشی از هنر، تجربه است؛ البته تجربهای که به نتیجه مطلوبی منتهی شود و هنرمند آگاهانه تجربه کند.
چند سالی است که تلاش میکنم پیوندی میان هنرهای کاریکاتور و گرافیک ایجاد و آثارم را ساده کنم تا به آثار گرافیکی نزدیک باشد. به طور طبیعی وقتی شما آثار را ساده میکنید، نشانهها اهمیت بسیاری پیدا میکنند و آثار به دو یا چند نشانه ساده تبدیل میشوند.
نیرومند گفت: با این وجود، چون کاریکاتوریست هستم، تمایل دارم که درابتدا آثارم پیام داشته باشند و دوم اینکه میخواهم به نوعی وابستگی آنها تا حدودی به حوزه طنز و کمدی حفظ شود. سعی کردم آثاری را به تصویر بکشم که در حین سادگی، ویژگی گرافیکی داشته باشند و به هنر، فرم و نشانههای خالص نزدیک شوند، اما به نوعی در وادی طنز نیز تعریف شوند. نمیدانم در این زمینه چقدر موفق بودم، اما تلاش میکنم که این اتفاق بیفتد. با توجه به اینکه آثار ساده میشوند، عناصر آنها در فضای مجازی با تلفن همراه ۱۰، ۱۲ سانتیمتری، بهتر دیده میشوند و البته ماهیت نمایشگاهی هم دارند.
تعطیلی بخش کاریکاتور در روزنامهها
این هنرمند با اشاره به اهمیت نمایش آثار کاریکاتور اظهار کرد: زمانی که هنرمندی اثری را به تصویر میکشد، امکان نمایش آن فراهم نمیشود و آنچنان که شایسته است دیده نمیشود. انگیزه هنرمند برای ادامه فعالیت کاهش پیدا میکند. یکی از مشکلات جدی در این حوزه این است که آثار کاریکاتور را خوب منتشر نمیکنیم. امروز روزنامهها موضوع کاریکاتور را خیلی جدی نمیگیرند تا بخواهند آثار هنرمندان کاریکاتوریست را منتشر کنند. بنابراین با اینکه خاستگاه اصلی هنر کاریکاتور روزنامه است، این بخش به نوعی در روزنامهها تعطیل است.
وی گفت: بنابراین وقتی روزنامه آثار کاریکاتور را منتشر نمیکند و فضای مجازی هم آنطور که باید آثار را به نمایش نمیگذارد و بازنشر نمیکند، انگیزه لازم برای هنرمندان کاریکاتوریست ایجاد نمیشود تا بخواهند مدام در این حوزه فعالیت کنند.
باید بخش کاریکاتور در روزنامهها، خرید آنها در سایتها و نمایش کاریکاتور در نمایشگاهها فعال شود. باید به این نکته توجه کنیم که بخش عمدهای از هنرمندان کاریکاتوریست از طریق این هنر امرار معاش میکنند. بنابراین فعال کردن بخش کاریکاتور، حوزه فرهنگی و تبلیغی در برابر این جنگ رسمی که به نوعی جنگ رسانهای محسوب میشود، مورد توجه قرار گیرد.
نیرومند خاطرنشان کرد: هنرمندان کاریکاتوریست انتظارات مادی دارند که در مقایسه با سایر رشتههای هنری ناچیز است. در شرایط فعلی همان میزان بابت آثار هم پرداخته نمیشود و امیدوارم بخشهای فرهنگی در این زمینه فعال شوند و به اهالی هنر کاریکاتور کمک کنند و کاریکاتور از این وضعیت اقتصادی نامناسب و غیرفعال نجات پیدا کند.
