پایگاه اطلاع رسانی روزنامه همدان پیام

در سال گذشته، چندین میراث به جای مانده

از گذشتگان ویران شدند مرثیه‌ای برای خانه‌های تاریخی

پرونده ویرانی خانه‌های تاریخی در سال گذشته، پرونده قطوری است که دیدن هر صفحه آن برای کسانی که برای هویت ملی و تاریخی ایران دل می‌سوزانند آه و حسرت به دنبال دارد.
آیا کسانی که برای میراث‌فرهنگی این کشور دل می‌سوزانند، مشتی انسان عتیقه پرستند که در نوستالوژی گذشته مانده‌اند؟ کسانی که برای حفاظت از میراث‌فرهنگی حرص می‌خورند، زنجیره انسانی تشکیل می‌دهند و به تخریب‌ها اعتراض می‌کنند، آدم‌های مخالف پیشرفت و توسعه‌اند؟
یا طرف دیگر این ماجرا، کسانی که سوار بولدوزر شده‌اند و بدون لحظه‌ای تردید خانه‌های تاریخی را از ریشه ویران می‌کنند و به جایش مال و پاساژ و برج می‌سازند، منادیان توسعه و پیشرفت و تولید ثروت و مدرنیته‌اند؟
واقعاً کسانی که به عرصه‌های تاریخی و خانه‌های قدیمی شهرهای ایران به چشم فرصتی برای رونق ساخت‌وساز و گردش اقتصادی نگاه می‌کنند، حرص و طمع، چشم واقع‌بین آنها را کور کرده؟
واقعیت این است که مسأله اصلی در دوگانه‌ای که بیان شد، دعوا بین عتیقه‌بازهای حرفه‌ای و بساز و بفروش‌های تردست نیست. دعوا بین 2 منفعت است که هر 2عقلایی و مشروع هستند. یکی منفعت کسانی که به عنوان وارث یا خریدار به قائم‌مقامی از شخصی که زمانی خانه‌ای تاریخی را ساخته، حالا مالک این خانه‌های بزرگ و زیبا شده‌اند، ولی هیچ بهره‌ای از آنها نمی‌برند. نه به لحاظ اقتصادی توان مرمت و بهره‌برداری از این خانه‌ها را دارند و نه اصولاً مالک همه تمام شش‌دانگ خانه‌های تاریخی هستند. چون اکثر خانه‌های تاریخی، میراث یک خاندان است و بعضاً ده‌ها وارث و مدعی روی هر سانتیمتر این خانه‌ها، ادعای مالکیت دارند، البته روی هر سانتیمتر زمین این خانه برای فروش به برج‌سازان یا تخریب و ساخت آپارتمان‌های قوطی کبریتی برای گذران زندگی.
سوی دیگر این طیف هم کسانی‌اند که زنجیره انسانی تشکیل می‌دهند، حرص می‌خورند و مدام در رسانه‌ها خبرهای اعتراض آنها را می‌شنویم و می‌خوانیم، آنها انسان‌هایی دردمند هستند که می‌گویند هر خانه تاریخی یا هر نشانه‌ای از گذشته ما، متعلق به فرد فرد اعضای یک ملت است. زیرا هر بخش از این میراث فرهنگی، هویت جمعی یک ملت را می‌سازد که در طول تاریخ، نام ایران را به خود گرفته است و هر چه این بخش‌ها، به هر دلیلی نابود شوند، پیوندهای اجتماعی، فرهنگی و تاریخی یک ملت، تضعیف خواهد شد. هر چند در گوشه و کنار ایران بزرگ، تخریب بناهای تاریخی و خانه‌های کهن زیادی در سال گذشته رقم خورد، ولی بخش‌های مورد اشاره در این گزارش، به برجسته‌ترین و خبرسازترین تخریب‌های سال گذشته می‌پردازد. به گزارش خبرآنلاین، ذکر این نکته هم لازم است که بسیاری از خانه‌های تاریخی با وجودی که تخریب نشده‌اند، ولی دست کمی از تخریب ندارند، بسیاری مأمن و پناهگاه معتادان و بیماران متجاهر شده‌اند، تعدادی انبار و بارانداز کسبه و پاساژدارها شده‌اند و تعداد بسیاری هم رها شده و بی‌پناه زیر شلاق باد و باران مانده‌اند تا روزی، ناگهان از جور زمانه و گذر ایام، قالب تهی کنند و فرو بریزند.
چرا خانه‌های تاریخی آسیب‌پذیر شده‌اند؟
دلیل اصلی تخریب خانه‌های تاریخی در ایران، منافع اقتصادی است. همچنین بی‌سلیقگی و ناتوانی از تعریف و پیاده‌سازی پروژه‌های اقتصادی –به خصوص در وانفسای کرونا و کسادی گردشگری- موجب شده است تا تکرارشوندگی تخریب خانه‌های تاریخی بدل به امری عادی در ایران شود.
یک استاد تاریخ هنر دانشگاه وین درباره تخریب خانه‌های تاریخی در ایران می‌نویسد: بزرگترین و مهمترین تهدیدها علیه میراث فرهنگی در ایران و سایر کشورها، دیگر زلزله، طوفان و یا جنگ نیست؛ بلکه تحولات اجتماعی و اقتصادی خارج از کنترلی است که همچون سیل مرگبارِ سال گذشته ایران، همه چیز را از جا برمی‌کند و هیچ اثری از آنچه که بوده را برجای نمی‌گذارد.
پروفسور ریتر در این‌باره می‌گوید: شهرسازی مدرن بدون در نظر گرفتن ویژگی‌های هویت و اصالت شهری و شاخصه‌های حیات پایدار آن، یکی از مهمترین این تهدیدها علیه میراث تاریخی است. این‌گونه از شهرسازی حتی اگر کنترل‌شده و با برنامه هم باشد، باز ممکن است منجر به تخریب ناگهانی و وسیع میراث تاریخی شود، زیرا هر آنچه که در نگاه اول کهنه و فرسوده و بلااستفاده به نظر می‌رسد را با بولدوزر نابود کرده و از میان بردارد؛ بدون توجه به این موضوع که میراث تاریخی هر منطقه پیونددهنده ما با گذشته است.
البته باید توجه داشت مانند هر پدیده دیگری، طرف‌های درگیر در ماجرای تخریب میراث فرهنگی یا محدودتر بگوییم خانه‌های تاریخی، همیشه آنقدر مشخص و معلوم نیستند که بیان شد. همیشه کسانی هستند که از این رویدادها، چماقی سیاسی بسازند و طرف حساب خود را با آن بنوازند. مثلاً بگویند منفعت گروهی در تخریب خانه‌های تاریخی است تا ایرانیان هویت تاریخی خود را فراموش کنند یا بخش دیگری از این اشخاص می‌گویند جلوگیری از تخریب خانه‌های تاریخی و ساختن فرصت‌های اقتصادی به جای آنها، تنها با قصد از میدان به در کردن رقیب است تا باندهایی که دور منفعت‌های اقتصادی شهرها چنبره زده‌اند، بی‌رقیب بمانند. این بخش، قصه تخریب خانه‌های تاریخی را پیچیده‌تر و خطرناک‌تر می‌کند.

پاکی آوردی ای امید سپید

یلدا شب هندوانه و فال و غزل

حال و هوای صحاف خانه همدان در آستانه بازگشایی مدارس