پایگاه اطلاع رسانی روزنامه همدان پیام

تأثیر بوعلی‌سینا بر سایر عارفان عرفان عملی

بیست‌وچهارمین نشست از مجموعه درس‌گفتارهایی درباره بوعلی‌سینا با عنوان«بررسی‌‌تأثیرات مقامات‌العارفین بوعلی‌سینا بر متون عرفان عملی» به سخنرانی فرشته ندری‌ابیانه، استاد دانشگاه بوعلی‌سینای همدان، اختصاص داشت که چهارشنبه سوم شهریورماه به صورت مجازی پخش شد.
بوعلی‌سینا به عنوان طبیب و فیلسوف شناخته شده، اما ابعاد عرفانی بوعلی‌سینا جای کار بسیاری دارد. آثار عرفانی به زبان طنز، کنایه و تمثیل است، اما مهمترین آثار عرفانی بوعلی‌سینا مانند حی‌بن‌یقضان، رساله‌های الطیف، سلامان‌وابسال، قصیده عینیه، رساله تحفه و رساله ترغیب بر دعا، رساله الکشف عن ماهیه‌الصلاه، رساله‌الشفاء من‌خوف‌الموت، رساله‌ سرّالقدر، رساله نیروزیّه است که در این آثار ابن‌سینا ترجیح می‌دهد الهام را بر سایر طرق معرفت مطرح و توصیه ‌کند به تمسک بر اسمای الهیه و احوال و اطوار عشق را توضیح می‌دهد. وی نماز را به 2 بخش ظاهری و باطنی تقسیم می‌کند که منظور از نماز باطنی مشاهده ربانی و درک حقیقت الهی است یعنی درواقع ثواب و عقاب از دیدگاه عرفانی بوعلی‌سینا به قُرب و بُعد تعبیر می‌شود که از اصطلاحات عرفانی است.

زیبایی اصطلاحات صوفیه ابن‌سینا در نمط‌‌العارفین
مهمترین اثر عرفانی بوعلی‌سینا مقامات‌العارفین نمط نهم کتاب الاشارات‌وتنبیهات است که کفایتی برای عاقلان و بیداری برای خفتگان است. نمط‌های هشتم، نهم و دهم این کتاب حاوی اصطلاحات عرفانی و بیان سیر و سلوک سالکان و کرامات اولیاست که تعلق بوعلی‌سینا به عرفان اسلامی را به خوبی نشان می‌دهد. از نظر بوعلی‌سینا دین ظاهری و باطنی دارد. ظاهر دین برای عوام است، زیرا توانایی درک باطن را ندارند، اما خواص باید به باطن دین دست پیدا کنند. در واقع ارتقای برداشت باطنی از دین که هماهنگ با ظاهر دین است از اهداف بوعلی‌سینا است که در آثارش به خوبی دیده می‌شود که در پایان عمر به اشراق نزدیک‌تر می‌شود و اثر برجسته نمط‌العارفین را می‌نویسد.

بوعلی‌سینا نمط‌‌‌العارفین را در احوال صوفیه مطرح می‌کند
این مراتبی است که ابن‌سینا مطرح می‌کند اگر بخواهیم با سایر عارفان مطالعه تطبیقی داشته باشیم، می‌دانیم که در سیر و سلوک عارفانه 3 پله و 3 مرتبه داریم مرتبه تخلیه که امری سلبی است مرتبه تحلیه که امری ایجابی است و درنهایت تجلیه که تجلی نور حق در دل سالک است. ابن‌سینا با توجه به این 3 مرتبه عرفان و مراتب عرفانی را در3 مرتبه و در 3 پله مطرح می‌کند. تقسیمات ابن‌سینا بسیار دقیق است و تخلیه را در 4 مرتبه توصیف می‌کند که هرکدام از اینها یکی پس از دیگری به مرتبه کمال تخلیه اشاره می‌کند. تحلیه هم مراتبی دارد، اما ابن‌سینا آن را توصیف نمی‌کند و می‌گوید از این به بعد راه بسیار است. اینجا دیگر دیدنی است و شنیدنی نیست برای اهل معرفت است که توجه به این مرتبه می‌شود.

تأثیر ابن‌سینا بر متون عرفانی و کتاب«منازل‌السائرین»
ابن‌سینا بیان می‌کند که تعداد واصلین به حق بسیار کم هستند چون گوهره‌ای برای بیان عرفان لازم است که در همه کس پیدا نمی‌شود و بیان می‌کند که اگر کسی نمی‌تواند این مقامات را درک کند بهتر این است که خود را ملامت کند که شایسته این مقام نیست. همانطور که در مقدمه گفته بود هرکس که این مراتب را بشناسد عارف را تعظیم می‌کند و هرکس که این مراتب را نشناسد و جاهل باشد درصدد نفی و انکار این مراتب برمی‌آید.

امتیاز نمط‌العارفین بر اثر خواجه عبدا... انصاری
خواجه عبدا... انصاری وقتی این مراتب را مطرح می‌کند از بدایات آغاز می‌کند که 10پله در این مسأله مطرح است از آن به حزن می‌رسد، معاملات، اخلاق، اصول، اودیه، احوال ولایات، حقایق و نهایات که از معرفت آغاز می‌شود و به توحید می‌رسد و آن چیزی است که بوعلی‌سینا نهایت را وصل می‌داند که دیدن خداست و جز خدا چیزی نیست و اصل توحید در این مسأله است. اگر بخواهیم امتیاز نمط‌العارفین را بر کتاب خواجه‌عبدا...انصاری بیان کنیم به چند نکته اشاره می‌کنیم. نخست ایجاز که بوعلی‌سینا بسیار مختصر، مفید و جامع و مانع مراتب را مطرح می‌کند تا به توحید برسد که از نظر خواجه عبدا... انصاری پله دهم از مرتبه دهم است و از نظر بوعلی‌سینا پله سوم از مرتبه سوم است. نکته دوم این است که روش بوعلی‌سینا تعلیمی است یعنی نگاه بیرونی به عرفان دارد. اگر کسی هم اهل عرفان نباشد حالات و احوال عارفان را درک می‌کند درحالی که روش خواجه عبدا... انصاری روش تأدیبی است برای کسانی که اهل این معرفت هستند. تأثیر ابن‌سینا بر خواجه عبدا... انصاری و سپس بر ملاصدرا که صاحب حکمت متعالیه است بر متون عرفانی آنها بسیار بوده است.
* مرکز فرهنگی شهر کتاب
بنیاد بوعلی‌سینا

پاکی آوردی ای امید سپید

یلدا شب هندوانه و فال و غزل

حال و هوای صحاف خانه همدان در آستانه بازگشایی مدارس