هرچند در سالهای اخیر مراجعه به روانشناس و روان درمانگر تا حد زیادی انگ زدایی شده، اما به تصویر کشیدن اتاق درمان به شکل نادرست و غیرحرفهای و نمایش رفتارهای عجیب از بیماران مبتلا به اختلالات روانی در فیلمها و سریالهای شبکه نمایش خانگی، به جای اینکه باری از دوش نظام سلامت بردارد، خود تبدیل به ابزاری برای برچسبزنی شده است.
در تاریخ سینمای ایران و جهان، فیلمهای بسیار زیادی ساخته شدهاند که به طور مستقیم به موضوع سلامت روان میپردازند؛ از جمله معروفترین این فیلمها در سینمای جهان میتوان به دیوانه از قفس پرید یا پرواز بر آشیانه فاخته (One Flew Over The Cuckoo’s Nest)، ذهن زیبا (A Beautiful Mind)، پناه بگیر (Take Shelter)، فارست گامپ (Forrest Gump) و حتی سریال تحت درمان (In Treatment) اشاره کرد. در فیلمهای ایرانی هم نمونههای خوبی وجود دارد، مثل برادرم خسرو، قرمز، خانهای روی آب، لانتوری، گاو و پارک وی.
مهمترین سوال این است که سینما و سریالها چطور میتوانند در راستای انگ زدایی از بیماریها و اختلالات روانی و در نتیجه مراجعه به روانشناس کمک کنند و در عین حال چطور میتوانند با نشان دادن تصویر نامناسب از جلسه و اتاق درمان یا تیمارستان یا بیماران روانی، این فضا را تخریب کرده و در عمل افراد مبتلا را بیخیال مراجعه به روانشناس کنند؟
هنر باید باری از دوش حوزه سلامت بردارد
سینما و سریالها همواره نقش مهمی در شکل دادن به نگاه جامعه نسبت به مفاهیم انسانی داشتهاند؛ از عشق و فقر گرفته تا عدالت و سلامت. یکی از حوزههایی که بسیاری از اوقات به شکل درست یا غلط به تصویر کشیده میشود، سلامت روان است. در سینمای جهان فیلمهایی مثل دیوانه از قفس پرید، ذهن زیبا یا پناه بگیر توانستند فضای همدلی و درک مردم از اختلالات روانی را بالا برده و بدنامی (انگ) اجتماعی را کم کنند. این آثار باعث شدند که مخاطب بفهمد پشت رفتارهای متفاوت یا بحرانهای ذهنی، انسانهایی با احساس و نیاز به حمایت وجود دارند، نه فقط بیمارانی خطرناک.
«محمد کیاسالار» دکترای اخلاق پزشکی در گفتوگو با ایرنا در این زمینه گفت: اگر هنر به حوزه سلامت کمک نمیکند، حداقل نباید به بیمار دچار اختلال روانی، انگ بزند یا چهره مخدوشی از روان شناس و روان پزشک نشان دهد. هنر میتواند در حوزه سلامت روان، نقش التیام بخش داشته باشد. هنر باید باری را از دوش حوزه سلامت بردارد.
وی ادامه داد: سینما ابزار بسیار مهمی است که میتواند نوعی همدلی با بیمار اعصاب و روان ایجاد کند. در کتاب اخلاق سینمایی نوشته «رابرت سینربرینک» استاد فلسفه دانشگاه مک کواری، فصلی با عنوان «سینمپاتی» وجود دارد و میگوید در دنیای مدرن، مهمترین ابزار همدلی ما، سینما است و میتوانیم از آن کمک بگیریم تا همدلی را ارتقا دهیم. قدم اول این است که فیلمها به حوزه سلامت روان آسیب نزنند، اما باید کم کم به سمتی برویم که نگاه ایجابی داشته باشیم و به مخاطبان برای داشتن حال بهتر، کمک کنیم.
کیاسالار اضافه کرد: در جشنواره فجر سال گذشته فیلمی داشتیم که یک بازیگر نقش متخصص سلامت روان داشت و رابطه بین روان درمانگر و مراجع را عادی سازی میکرد.
فیلم سازان نگاهی مسئولانه به سلامت روان داشته باشند
هنر هفتم باید بازنمایی جامعه باشد و اگر نباشد، به صورت افراطی محدود به نگاهها و چیزهایی میشود که واقعیت جامعه نخواهند بود. از طرفی گاهی چیزهایی در فیلمها میبینیم که متفاوت از روایت رسمی است و خیلی پر رنگ نشان داده میشود و میتواند هزینههایی برای سلامت روانی و اجتماعی مردم داشته باشد.
«محمد رضا شالبافان» مدیرکل دفتر سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی در این زمینه گفت: باید فیلمسازان نگاهی مسئولانه به حوزه سلامت روان داشته باشند؛ زیرا این فیلمها برای همیشه خواهد ماند و تاثیر خواهد گذاشت.
وی ادامه داد: همفکری و هم افزایی در این زمینه بسیار اهمیت دارد. برای نخستین بار در سال گذشته فیلم برتر حوزه سلامت روان را در جشنواره فیلم فجر انتخاب کردیم. در نتیجه باید در این زمینه به صورت فعالانه عمل کرد و باید به سراغ فیلم نامه نویسها رفت و این دغدغهها را ایجاد کرد. انجمنهای علمی مربوط به حوزه سلامت روان هم در این زمینه میتوانند بسیار کمک کننده باشند. در عین حال، باید توجه داشت که فیلم سازی سفارشی به نتیجه نمیرسد و افزایش سواد سلامت روان میتواند موثرتر باشد.
