پایگاه اطلاع رسانی روزنامه همدان پیام

زن در آینه خرد و حماسه فردوسی

نویسنده : فاطمه عباسیان

در سپیده‌دمان فرهنگ ایرانی، زمانی که زبان فارسی در آستانه فراموشی بود، مردی از توس برخاست و با چکامه‌ای سترگ، جان دوباره‌ای به روح و ریشه ایرانیان دمید. او ابوالقاسم فردوسی بود، شاعر بزرگ خرد که با سرودن شاهنامه، نه‌تنها تاریخ را زنده کرد، بلکه نگاه عمیقی به مفاهیم انسانی، اخلاقی و اجتماعی بخشید. شاهنامه صرفا روایت پادشاهان و پهلوانان نیست؛ بلکه آئینه‌ای است که تمام قامت یک ملت را در خود بازتاب می‌دهد.

اما در میان انبوه شخصیت‌ها و روایت‌های مردانه، آن‌چه کم‌تر بدان پرداخته شده، جایگاه زن در جهان‌بینی فردوسی است. شاهنامه با تمام هیبت رزمی و حماسی خود، زن را نه به‌عنوان سایه‌ای در پس‌زمینه، بلکه در بسیاری مواقع، به‌مثابه نیرویی فعال، مستقل، عاشق، مادر، قهرمان و تصمیم‌گیرنده معرفی می‌کند.

زن در شاهنامه، گاه در میدان رزم می‌درخشد، گاه در ساحت عشق، گاه در پرورش نسل قهرمان، و گاه در ایستادگی بر حق و خرد. از گردآفرید و تهمینه گرفته تا رودابه و منیژه، این زنان، شخصیت‌هایی تک‌بعدی نیستند، بلکه دارای پیچیدگی‌های انسانی، اخلاقی و عاطفی‌اند که گاه حتی از مردان حماسه پیشی می‌گیرند.

برای بررسی دقیق‌تر این موضوع، با سید مهرداد کاووسی حسینی، پژوهشگر برجسته شاهنامه، مربی نقالی در همدان و فعال در حوزه اجراهای نمایشی، گفت‌وگویی انجام داده‌ایم که در ادامه می‌خوانید:

شاهنامه و جهانی‌شدن زبان فارسی

کاووسی حسینی در ابتدای گفت‌وگو، به گستره جهانی شاهنامه اشاره می‌کند: زبان فارسی در جهان با نام فردوسی شناخته می‌شود. در بسیاری از دانشگاه‌های معتبر دنیا، از جمله دانشگاه‌های روسیه، درس مستقلی به نام شاهنامه تدریس می‌شود. حدود ۲هزار دانشجوی روسی مشغول فراگیری شاهنامه هستند و جالب اینجاست که برخی از این دانشجویان در شاهنامه‌خوانی از ایرانی‌ها مسلط‌ترند.

وی ادامه می‌دهد: در اجراهای شاهنامه‌خوانی که در کشورهای دیگر و با حضور مترجم برگزار می‌شود، شگفتی و علاقه تماشاگران نشان می‌دهد که این اثر چه ظرفیت عظیمی برای معرفی فرهنگ ایرانی دارد. این واقعیت نشان‌دهنده آن است که ما باید نگاه‌مان را به شاهنامه از حالت فقط تاریخی خارج کرده و به آن به‌عنوان اثری زنده، جریان‌ساز و تربیتگر بنگریم.

زن در شاهنامه: شخصیت‌پردازی فراتر از زمان

به باور کاووسی حسینی، فردوسی نگاه ویژه‌ای به زنان دارد. برخلاف برخی تصورات کلیشه‌ای، زن در شاهنامه شخصیتی منفعل یا وابسته نیست:وقتی گردآفرید را در برابر سهراب قرار می‌دهد، فقط از یک نبرد سخن نمی‌گوید؛ بلکه از قدرت زن، از قهرمانی و استقلال او سخن می‌گوید. گردآفرید، پهلوانی است با جسارت که در برابر سهرابی قرار می‌گیرد که از رستم نیز نهراسیده است. فردوسی با چنین تصاویری نشان می‌دهد که زن در نگاه او موجودی است توانا، مستقل و اثرگذار.

وی همچنین به دختر رستم بانو گشسپ اشاره می‌کند: شخصیت دختر رستم نیز از دیگر نمونه‌هایی است که نشان می‌دهد زنان در شاهنامه فقط در نقش‌های سنتی ظاهر نمی‌شوند، بلکه اهل نبرد و تصمیم‌گیری هستند. زنانی که فردوسی آفریده، زنانی با قابلیت‌های فراوان و منحصر به‌فردند.

عشق زنانه، عمقی انسانی در شاهنامه

یکی از جلوه‌های بارز زن در شاهنامه، در ساحت عشق متجلی می‌شود. کاووسی حسینی با اشاره به ۲ شخصیت منیژه و فرنگیس می‌گوید:فردوسی، عشق را در قالب‌های ناب انسانی به تصویر می‌کشد. منیژه که برای بیژن، تمام ثروت و جایگاهش را رها می‌کند و در بیابان رها می‌شود، نمایانگر عشقی بی‌ریا، فداکارانه و انسانی است یا فرنگیس، که در مرگ سیاوش، چنان عزادار می‌شود که گویی خود نماد سوگ ایرانیان است.

وی ادامه می‌دهد: منیژه و فرنگیس، اگرچه از نژاد ایرانی نیستند، اما فردوسی آنها را با عشق و عاطفه انسانی بازآفرینی می‌کند و این نشان‌دهنده جهان‌شمولی نگاه او به زن و عشق است.

نقش زن در روایت‌های حماسی شاهنامه

کاووسی حسینی تأکید می‌کند که زنان در شاهنامه فقط در لایه‌های عاطفی و خانوادگی حضور ندارند، بلکه در گره‌گشایی و تحول روایت نیز نقشی کلیدی ایفا می‌کنند.

گردآفرید با لباس مردانه وارد میدان نبرد می‌شود و سهراب، پهلوان بزرگی که تا آن زمان هیچ حریفی نداشته، از قدرت و جسارت این مبارز شگفت‌زده می‌شود. پس از نبردی سخت، تازه درمی‌یابد که با یک زن روبه‌رو بوده است. این تصویر، نماد روشنی از استقلال، شهامت و برابری زن است.

از دیگر جلوه‌های درخشان زن در شاهنامه، جایگاه مادران در تربیت قهرمانان است.
کاووسی حسینی به نمونه‌هایی چون رودابه و تهمینه اشاره می‌کند: تهمینه، مادر سهراب و رودابه، مادر رستم، ۲زن بزرگ در شاهنامه‌اند که فرزندانی همچون رستم و سهراب را تربیت کرده‌اند. این رابطه‌های مادرانه، فقط احساسی نیست؛ بلکه بیانگر مسئولیت‌پذیری، تربیت‌گری و درک عمیق فردوسی از نقش زن در شکل‌گیری تاریخ و حماسه است.

تأثیر شاهنامه بر ادبیات و هنر بعد از خود

کاووسی حسینی شاهنامه را منبع الهام بسیاری از آثار بعدی در ادبیات فارسی می‌داند:

نظامی گنجوی، با خلق شخصیت‌هایی مانند شیرین و لیلی، از زنان شاهنامه تأثیر گرفته است. زنان در آثار نظامی نیز زنانی خردمند، عاشق و گاه فعال در عرصه اجتماعی‌اند. این ریشه در نگاه فردوسی دارد.

وی به نکته جالبی اشاره می‌کند:حتی در برخی از سریال‌ها و آثار هنری خارجی، داستان‌هایی برگرفته از روایات شاهنامه دیده می‌شود. شخصیت‌های اصلی برخی فیلم‌ها، الهام‌گرفته از قهرمانان و شخصیت‌های شاهنامه‌اند؛ اما متأسفانه ما خودمان از این گنجینه غافل مانده‌ایم.

توصیه‌ای برای حفظ و ترویج شاهنامه

کاووسی حسینی بر لزوم ترویج شاهنامه به‌ویژه در میان نسل‌های جدید تأکید دارد:حتی یکبار خواندن کامل شاهنامه می‌تواند نگاه فرد به تاریخ، اخلاق، قهرمانی و هویت ملی را تغییر دهد. والدین بهتر است هنگام قصه‌گویی برای کودکان، از داستان‌های شاهنامه بهره بگیرند. این آشنایی از کودکی، پایه‌گذار ارتباطی عمیق با ادبیات و هویت فرهنگی خواهد بود.

این هنرمند خطاب به هنرمندان و رسانه‌ها می‌گوید:هنرمندان و نمایشگران باید بیشتر به شاهنامه بپردازند. بخش‌هایی از شاهنامه را که ظرفیت نمایشی بالایی دارد، می‌توان در قالب فیلم، نمایش، تئاتر یا انیمیشن بازآفرینی کرد. ظرفیت‌های بی‌پایان شاهنامه هنوز کشف‌نشده باقی مانده‌اند.

کاووسی حسینی سال‌هاست که با برگزاری کلاس‌های نقالی و شاهنامه‌خوانی در کانون پرورش فکری و مؤسسات فرهنگی، کودکان و نوجوانان را با این گنجینه آشنا می‌کند:در رده‌های سنی مختلف، کلاس‌هایی داریم که در آن‌ها نقالی، بازی با شخصیت‌های شاهنامه، و روایت داستان‌های آن انجام می‌شود. هدف ما فقط آموزش نیست؛ بلکه ایجاد شور و علاقه‌مندی نسبت به فرهنگ و ادبیات اصیل ایرانی است.

به گزارش همدان‌پیام، شاهنامه فردوسی، نه تنها روایت حماسه‌های مردانه، بلکه پر از حضور زنان قدرتمند، مستقل و اثرگذار است. فردوسی زن را در جایگاهی برابر و گاه تأثیرگذارتر نسبت به مردان می‌بیند و عشق، خرد، ایثار و تصمیم‌گیری زنان را به زیبایی به تصویر می‌کشد. زنان شاهنامه، فراتر از کلیشه‌ها، نمایانگر ابعاد مختلف انسانیت‌اند؛ قهرمان، مادر، عاشق و نیروی سازنده تاریخ.

برای حفظ و ترویج این گنجینه، نیازمند توجه جدی هنرمندان، رسانه‌ها و جامعه به شاهنامه و شخصیت‌های زنانه آن هستیم. خواندن شاهنامه، آموزش آن و روایت دوباره قصه‌هایش به نسل‌های نو، راهی است برای حفظ هویت، خرد و زیبایی‌های فرهنگی ایرانیان.

سید مهرداد کاووسی حسینی بیش از ۲۰ سال است که با عشق و علاقه در دنیای هنرهای نمایشی فعالیت می‌کند و نزدیک به ۱۵ سال است که به‌طور ویژه به شاهنامه پرداخته است. او سفیر فرهنگی ایران در کشورهای مختلف است و با نقالی‌هایش دل مخاطبان داخل و خارج از کشور را به ادبیات و فرهنگ اصیل ایرانی گره زده است.

او علاوه بر اجرای زنده و کلاس‌های حضوری و مجازی، داوری چند جشنواره ملی و بین‌المللی را نیز بر عهده داشته و همواره تلاش می‌کند تا قصه‌های شاهنامه را به زبانی نزدیک به دل همه نسل‌ها روایت کند و این گنجینه بی‌نظیر را زنده نگه دارد.

رژه اقتدار نیروهای مسلح در همدان

پاکی آوردی ای امید سپید