پایگاه اطلاع رسانی روزنامه همدان پیام

به مناسبت گرامیداشت شاعر ایرانی

مولانا اندیشمندی که علم خود را به زبان شعر به ما منتقل کرد

پاییز برای علاقه‌مندان به مولانا، شاعر و اندیشمند ایرانی، فصل برگزاری سالانه بزرگداشتی است که هر سال تعداد زیادی از دوستداران مولوی را به شهر قونیه می‌کشاند. امسال به دلیل شیوع ویروس کرونا این گردهم آمدن ها هم کمرنگ شد و حالا در مطالب نوشتاری از هر کجای دنیا به ویژه ایران باید تلاش کنیم تا مولانا را بشناسانیم.
هرسال در روزنامه همدان پیام به این مناسبت تلاش میکنیم گفتن از مولانا را در 8 مهرماه از خاطر نبریم .
قبل از هر چیز باید بگوییم که مولانا تنها یک شاعر نیست و اگر اولویت را بر شاعر بودن او بگذاریم، به او جفا کرده‌ایم.
مولانا متفکر و اندیشمندی است که علم خود را به زبان شعر به ما منتقل کرده است. بنابراین بسیاری از متفکران قرن معتقدند و تأکید دارند که مولانا را نباید تنها یک شاعر تلقی کنیم.
اگر بخواهیم فقط درباره شاعری مولانا حرف بزنیم، باید بگوییم تعداد ابیاتی که او سروده و هر بیت هم پیام و محتوای غیرتکراری دارد، بسیار زیاد است.
او بیش از 50هزار بیت در دیوان شمس و مثنوی ثبت کرده است، در زمانه خود قالب‌شکنی کرد و به شعر جان داد. او توانست در قالب مثنوی، معانی‌ای را که تا پیش از آن بسیاری از شاعران و اندیشمندان به آن نزدیک نشده بودند بازپروری کند.
پر واضح است که بعد از 800سال آثار مولانا هنوز می‌درخشد و ارزشمند است. وجه دیگر این است که از نظر ادبی، مولانا واژگان بسیار زیادی را خلق و زنده و ترکیبات استواری را به ادبیات ما تزریق کرد.
بعد از او خیلی از شاعران سعی کردند در قالب غزل یا مثنوی به مولانا نزدیک شوند؛ مثلا در آثار هوشنگ ابتهاج یا اقبال لاهوری می‌توان این تأثیر را دید؛ هرچند مولانا در قله‌ای غیرقابل دسترس در ادبیات قرار دارد.
هرچند مولانا متعلق به جهان بشری است اما اگر ما معتقدیم مولانا فارسی‌زبان است باید برای پاسداشت و بیان اندیشه‌های او باید بیش از این تلاش کنیم.
فن و هنر تفسیر و شرح مثنوی در ایران جان گرفت، نه در جای دیگر. این ایرانیان بودند که شخصیت مولانا را به جهانیان شناساندند. مقالات شمس، اثری از گفتارهای شمس است که توسط اطرافیان او جمع‌آوری شده است. این کتاب تا چندی پیش به‌دلیل داشتن نثر خاص، چندان مورد توجه قرار نمی‌گرفت. محمدعلی موحد درباره این کتاب تفسیرها و مقالات متعددی نوشت. در سن 90سالگی چنان شرحی بر مثنوی نوشت که شاید دیگر نمی‌توان تشریحی بر آن افزود.
امروز مولانا شناسان قونیه را مأخذ شناساندن مولانا میدانند در حالی که ایران می توانست این مهم را به خود متعلق کند .
دولت و مقامات ترکیه هوشمندانه پی بردند که از طریق مولانا می‌توانند نفوذ معنوی در جهان امروز پیدا کنند. از نظر مسائل اقتصادی هم از این شخصیت بهره می‌برند. اما متأسفانه ما به هزار و یک دلیل، آن توجه لازم را نداشته‌ایم.
حکایت‌هایی از زندگی مولانا برای انسان امروز
غلامرضا خاکی که پیش از این سابقه تحقیق در زندگی مولانا را در کارنامه خود دارد، در کتاب «مقیم دل» کوشیده تا حکایت‌هایی از زندگی این شاعر را که متناسب با زندگی امروز است، ارائه کند.
مثنوی مولانا که همواره در میان فارسی‌زبانان اقبال عمومی داشته، در سال‌های گذشته با ترجمه‌های ارائه شده از این اثر سترگ مولوی، در میان غیر فارسی‌زبانان نیز از جمله آثار پرمخاطب لقب گرفته؛ به طوری که برای مدتی جزو کتاب‌های پرفروش در برخی از کشورهای غربی مانند آمریکا مطرح شده است.
اقبال عمومی در کنار دریای معارفی که در شش دفتر این اثر ماندگار به یادگار مانده، سبب شده است تا طی دهه‌های اخیر پژوهش و تحقیق بر این اثر بیش از گذشته باشد. در سال‌های گذشته اخیر شروح مختلف، تصحیح و آثار پژوهشی و حتی هنری مختلفی براساس این اثر شکل گرفته است که هر کدام تلاش دارند تا به قدر وسع خود، جرعه‌ای از این دریا بچشند. گویی انسان معاصر گمشده خود را در میان ابیات این اثر می‌جوید؛ کتابی که بسیاری چون شیخ بهایی آن را «قرآن در زبان پهلوی» توصیف کرده‌اند:
مثنوی معنوی مولوی
هست قرآن در زبان پهلوی
من نمی‌گویم که آن عالیجناب
هست پیغمبر ولی دارد کتاب...
کتاب «مقیم دل»، اثر غلامرضا خاکی، از جمله آثار تازه‌منتشر شده در این زمینه است که از سوی نشر معین در دسترس علاقه‌مندان به مثنوی‌خوانی قرار گرفته است. نویسنده که پیش از این نیز با آثاری چون «کیمیا»، سابقه پژوهش در زندگی مولانا را در کارنامه خود دارد، در کتاب جدید خود کوشیده است تا با بهره بردن از منابع مختلف هم‌عصر مولانا، حکایت‌هایی از زندگی این شاعر را برای انسان امروز تدوین کند.
کتاب از دو بخش تشکیل شده است و اساس حکایات کتاب نیز، «مناقب العارفین»، تذکره‌ نوشته شده به قلم شمس‌الدین احمد افلاکی، است که پس از رساله سپهسالار از جمله آثار مهم در شناخت زندگی، خانواده و زمانه مولانا به شمار می‌رود. این اثر ضمن پرداختن به خانواده مولانا، به جهت ارائه تصویری روشن از فضای جامعه دوران مولانا و همچنین توجه به اصطلاحات عرفانی و ... در میان اهل تحقیق حائز اهمیت است.

خاکی در بخشی از «مقیم دل» درباره این اثر نوشته است:
ما چون افسانه دل بی سر و بی پایانیم
تا مقیم دل عشاق چو افسانه شویم
مولانا به ما اندرز می‌دهد که پوست قصه را رها کنید زیار که «زلف، ز جمال بتان حجاب کند»؛ لذا برای رسیدن به مغز سخن، پوسته حرف را بشکافید و بدانید که انسان خردمند دانه معنی را می‌گیرد و به پوست مشغول نمی‌شود.
کتابی در دو بخش تدوین شده است: بخش اول نوشتارهای مقدماتی است و در بخش دوم نیز حکایت‌هایی آمده که از کتاب «مناقب العارفین»، اثر شمس‌الدین محمد افلاکی العارفی(761-685) برگرفته شده است. کتاب مذکور جامع‌ترین کتاب درباره گفتار و کردار مولانا، استادن و خاندان اوست که به سبک تذکرة‌الاولیای عطار تدوین شده است.
داستان‌ها و پیام‌های سیر و سلوکی استخراج شده از آنها، مولانا را موجودی «انسانی»، نه «اسطوره‌ای» معرفی می‌کند. او در این حکایت‌ها کسی است که می‌تواند الگویی برای انسان‌های روزگار ما باشد که تشنه یافتن معنایی معنوی برای زندگی خود هستند.

پاکی آوردی ای امید سپید

یلدا شب هندوانه و فال و غزل

حال و هوای صحاف خانه همدان در آستانه بازگشایی مدارس