هفته گردشگری در استان درست در شرایطی قرار است برگزار شود که تابستان پرمسافر و کمخدمات را پشت سر گذاشتهایم.
هفته گردشگری در ایران که همزمان با آغاز روز جهانی گردشگری در تقویم مناسبتهای بینالمللی سازمان ملل برگزار خواهد شد، تلاش دارد تا رونق گردشگری داخلی و ترغیب دفاتر مسافرتی برای تلاش در جذب گردشگران خارجی را ترویج کند.
نبود آمار قابل قبول از گردشگران خارجی سالهاست گریبان کشور، از جمله استان همدان را گرفته است. اگرچه در خرداد و تیرماه با کاهش ورود گردشگران بیش از قبل مواجه شدیم، اما از مرداد به بعد این روند منفی کمتر و در شهریورماه روند بازگشت به وضعیت عادی آغاز شد. آنچه در همدان همواره مورد توجه کارشناسان گردشگری و فعالان این حوزه است، این نکته خواهد بود که برنامهریزان گردشگری استان باید علاوه بر بعد اقتصادی، جنبههای سیاسی، اجتماعی و فرهنگی گردشگری را نیز به سمت تقویت شدن پیش ببرند تا این صنعت به جایگاه واقعی خود در استان دست یابد، اما این مهم همواره مغفول مانده است.
همدان سالهاست که به عنوان «پایتخت تاریخ و تمدن ایران» معرفی میشود؛ لقبی که نه فقط به واسطه آثار شاخصی چون هگمتانه، آرامگاه بوعلی سینا، غار علیصدر و تپه عباسآباد، بلکه به دلیل پیشینهی کهن این دیار در حافظه تاریخی ایرانیان نقش بسته است. با این حال پرسش اساسی اینجاست: چرا شهری با چنین ظرفیت عظیمی هنوز نتوانسته جایگاه شایستهای در نقشه گردشگری کشور و حتی جهان به دست آورد؟ پاسخ را باید در مجموعهای از چالشها جستوجو کرد که از کمبود زیرساخت تا ضعف مدیریت شهری را در بر میگیرد.
زیرساختهای ناکافی؛ نخستین سد راه گردشگر
نخستین دغدغه هر گردشگر در بدو ورود، موضوع اقامت و دسترسی است. همدان با وجود برخورداری از جاذبههای جهانی، از نظر هتلها و اقامتگاههای استاندارد دچار کمبود جدی است. بسیاری از گردشگران، بهویژه در ایام پرمسافر مانند تابستان یا تعطیلات نوروز، با مشکل نبود اتاق خالی یا افزایش بیقاعده قیمتها مواجه میشوند. اقامتگاههای بومگردی نیز که میتوانستند بخشی از بار گردشگری را بر دوش بکشند، هنوز در همدان توسعه کافی نیافتهاند.
از سوی دیگر، سیستم حملونقل شهری نیز پاسخگوی نیاز گردشگران نیست. نبود خطوط حملونقل مستقیم به برخی جاذبهها، کمبود تاکسیهای ساماندهیشده ونبود تابلوهای راهنمای چندزبانه، تجربه سفر را برای مسافران دشوار میکند. در حالی که شهرهای گردشگرپذیر جهان با ایجاد شبکههای حملونقل کارآمد و خدمات اطلاعرسانی دقیق، سفر را برای مهمانان ساده و جذاب میسازند، همدان هنوز در سطح ابتدایی باقی مانده است.
منظر شهری و پاکیزگی؛ تصویر نخستین شهر
یکی از عوامل مهم در شکلگیری ذهنیت گردشگر، «چهره شهر» است. متأسفانه همدان در حوزه سیما و منظر شهری با مشکلات جدی روبهروست. نماهای ناهمگون ساختمانی، بیلبوردهای متعدد و گاه ناموزون، و دیوارنوشتههای پراکنده، تصویری نازیبا از شهر ارائه میدهد. علاوه بر این، وضعیت نظافت در برخی مراکز گردشگری و حاشیه شهرها مطلوب نیست. کافی است سری به اطراف گنجنامه یا مسیر غار علیصدر زده شود تا انباشت زباله در فصلهای پرمسافر آشکار گردد. این مسائل در نگاه نخست شاید کوچک به نظر برسند، اما برای گردشگر که با ذهنیت مثبت وارد شهر میشود، بسیار اثرگذارند.
رویدادهای مقطعی؛ فرصتهای از دست رفته
یکی از نقاط ضعف جدی مدیریت گردشگری همدان، نبود برنامهریزی بلندمدت و تقویم مشخص رویدادهاست. جشنوارهها، نمایشگاهها و برنامههای فرهنگی اغلب به شکل پراکنده و در مقاطعی خاص برگزار میشوند. به عنوان نمونه، تمرکز عمده برنامهها بر نوروز یا تابستان است، در حالی که پاییز همدان با طبیعت هزاررنگ و زمستان برفی آن نیز ظرفیت جذب گردشگر دارد. نبود یک تقویم سالانه سبب میشود همدان در بخش زیادی از سال، خالی از رویدادهای اثرگذار باشد و گردشگر دلیلی برای انتخاب این مقصد در فصلهای دیگر نیابد.
گردشگری و اقتصاد محلی؛ فاصلهای چشمگیر
گردشگری زمانی میتواند به توسعه شهری کمک کند که به اقتصاد محلی گره بخورد. در همدان، این پیوند هنوز ضعیف است. صنایعدستی ارزشمند چون سفال لالجین یا محصولات سنتی همچون کماج و ترخینه، میتوانند سهم مهمی در درآمدزایی از گردشگران داشته باشند. اما نبود بازاریابی مؤثر، ضعف در بستهبندی و توزیع، و نبود حمایتهای ساختاری سبب شده این ظرفیتها کمتر به منصه ظهور برسند. جوانان همدانی نیز به جای بهرهگیری از فرصتهای گردشگری، اغلب به سمت مشاغل موقت و غیرمرتبط سوق داده میشوند.
نبود مدیریت یکپارچه؛ اصلیترین چالش
بزرگترین معضل گردشگری همدان را شاید بتوان در واگرایی مدیریتی خلاصه کرد. شهرداری، اداره کل میراث فرهنگی، بخش خصوصی و سایر نهادها هر یک به شکل جداگانه عمل میکنند، بیآنکه هماهنگی و همافزایی وجود داشته باشد. نتیجه این پراکندگی، پروژههای نیمهتمام، تصمیمهای مقطعی و بیبرنامگی در سطح کلان است. درحالی که تجربه شهرهای موفق گردشگرپذیر نشان میدهد تنها یک مدیریت یکپارچه و نقشه راه مشخص میتواند ظرفیتها را بالفعل سازد.
با همه این چالشها، همدان هنوز میتواند جایگاه خود را بازیابد. اما شرط نخست، پذیرش این واقعیت است که گردشگری یک «بخش لوکس» یا «فرعی» نیست، بلکه رکن اصلی توسعه شهری و اشتغالزایی است. نگاه تازه به گردشگری باید مبتنی بر پایداری باشد؛ یعنی توسعهای که ضمن حفظ میراث تاریخی و طبیعی، زمینه بهرهمندی اقتصادی برای مردم محلی را فراهم آورد.
گردشگری صنعتی چندبُعدی است که کارکردهای اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و حتی سیاسی دارد و همین جایگاه ویژه آن را در توسعه کشور نشان میدهد.
