پایگاه اطلاع رسانی روزنامه همدان پیام

مدیریت چندپاره در میدان مرکزی همدان

مرمت تکه‌تکه‌ای و سیمای مخدوش مرکز شهر

نویسنده : مریم مقدم

میدان، قلب هندسی و تاریخی همدان است

مرمت جداره‌های میدان مرکزی همدان بار دیگر توجه افکار عمومی را به خود جلب کرده است؛ پروژه‌ای که مسئولان میراث‌فرهنگی از آن به‌عنوان مجموعه‌ای «کاملا تحت نظارت» یاد می‌کنند، اما در نگاه روزمره شهروندان، نتیجه‌اش هنوز چیزی میان یک عملیات نیمه‌تمام و یک مداخله ناهماهنگ است. هر کسی که روزانه از این میدان عبور می‌کند، متوجه دوگانگی عجیب میان روایت رسمی و وضع موجود می‌شود؛ روایتی که بر اجرای اصولی پروژه تأکید می‌کند، در برابر میدانی که هنوز چهره‌ای یک‌دست و کامل ندارد.

معاون میراث‌فرهنگی استان می‌گوید همه مراحل مرمت چه در ضلع غربی و چه در ضلع شرقی، طبق طرح‌های مصوب و با نظارت کارشناسان انجام شده است.

به گفته حمیدرضا حیدری، بخش غربی از مسیر اکباتان تا باباطاهر سال گذشته مرمت شد و بخش شرقی نیز اکنون در حال اجرای کار است.

وی تأکید می‌کند که هیچ آجر سالمی تعویض نشده، هیچ مرحله‌ای بدون مجوز نبوده و بخش‌هایی که از ابتدا آجر نداشته‌اند یا با مصالح نامناسب ساخته شده بودند، اصلاح شده‌اند. این توضیح‌ها، اگرچه از منظر فنی اهمیت دارند، اما مسأله میدان تنها در میزان تعویض آجر خلاصه نمی‌شود. مردم نتیجه را می‌بینند، نه گزارش فنی را.

اگر در یک روز عادی چند دقیقه دور میدان قدم بزنید، این پرسش بی‌اختیار به ذهن می‌رسد، چرا میدانی که قرار بود مرمت شود، همچنان گوشه و کنار آن شبیه یک کارگاه باز است؟ چرا پس از هر مرحله کار، بخش‌هایی از میدان همچنان رهاشده، ناتمام یا ناهماهنگ به نظر می‌رسد؟ و مهم‌تر از همه اینکه چرا پروژه‌ای که باید چهره شهر را سامان دهد، خودش به نشانه‌ای از مدیریت چندپاره تبدیل شده است؟

مسأله اصلی شاید این باشد که مرمت میدان طی سال‌های اخیر نه به‌عنوان یک پروژه واحد، بلکه به‌صورت تکه‌تکه و نقطه‌ای اجرا شده است. هر دوره، یک بخش مورد توجه قرار گرفته است؛ یک سال مرمت کف‌سازی، سالی دیگر ساماندهی تابلوها، مدتی بعد مرمت جداره‌ها، سپس بخشی از پیاده‌روها و حالا نیز ضلع شرقی. نتیجه این رویکرد، نه یک میدان کامل که یک مجموعه قطعات به‌هم‌چسبیده است؛ بخش‌هایی که کمتر می‌توان فهمید به عمد متفاوت‌اند یا به اجبار. این نوع کار کردن، از اساس با منطق بازآفرینی شهری همخوان نیست. میدان مرکزی، مثل یک ساختمان تک‌طبقه ساده نیست که بشود هر قسمت را جداگانه وصله کرد. این میدان با هندسه شعاعی همدان، با تاریخ شهر و با هویت تجاری آن درهم تنیده است. بنابراین مرمت آن باید یک تصویر کلی داشته باشد؛ تصویری که اکنون غایب است.

موزه تعطیل‌شده وسط میدان

اما شاید مهم‌ترین نقطه گره‌خورده به ذهن مردم، نه جداره‌ها، که موزه تعطیل‌شده وسط میدان باشد؛ ساختمانی که سال‌هاست قرار است چیزی باشد موزه، مرکز نمایشگاهی، فضای فرهنگی یا هر کاربری دیگر اما در عمل به ساختاری خاموش و بی‌استفاده تبدیل شده است. سکوت و خاموشی این بنا، درست در مرکز میدان، بیش از هر چیز پیام ناتمام بودن را به رهگذران منتقل می‌کند.

حتی اگر تمام جداره‌ها بهترین مرمت ممکن را تجربه کنند، ساختمان مرکزیِ قفل‌شده، میدان را نیمه‌کاره نگه می‌دارد. هیچ شهری که میدان مرکزی آن نقشی نمادین دارد، نمی‌تواند با ساختمانی تعطیل در قلب میدان، ادعای بازآفرینی کند. این بنا، به‌تنهایی کل روایت پروژه را زیر سؤال می‌برد.

در اطراف میدان، جداره‌ها داستان دیگری دارند. اگرچه بخش‌هایی مرمت شده‌اند، اما اختلاف رنگ و بافت آجرها در نقاط مختلف قابل‌چشم‌پوشی نیست. مغازه‌هایی که تابلوهای‌شان بر اساس سلیقه شخصی نصب شده، کولرهای بیرون‌زده، سیم‌کشی‌های نمایان، پنجره‌هایی که با مصالح ناهمگون تعمیر شده‌اند و بخش‌هایی که هنوز لکه‌های قدیمی را حفظ کرده‌اند، نظم بصری میدان را به هم می‌زند. این وضع، با هر میزان نظارت فنی، همچنان یک نقیصه جدی است. میدان تاریخی نمی‌تواند بر دوش اصناف رها شود. نبود ضوابط اجرایی سخت‌گیرانه باعث شده هر مغازه پنجره و تابلو و سایبان خود را «به‌دلخواه» بسازد، و این دقیقا همان نقطه‌ای است که تلاش‌های مرمتی را کم‌اثر می‌کند. مرمت تنها اصلاح چند ردیف آجر نیست؛ باید هماهنگی ایجاد کند، نه اینکه اختلاف‌ها را بیشتر نمایان کند.

در چنین شرایطی، ادعای نظارت کامل اگرچه شاید درست باشد، اما از زاویه دید مردم، چندان قانع‌کننده نیست. نظارت زمانی معنا پیدا می‌کند که نتیجه نهایی قابل دفاع باشد. وقتی پروژه‌ای چند سال ادامه پیدا می‌کند، اما میدان همچنان شبیه فضای میانی یک کارگاه بازسازی دیده می‌شود، طبیعی است که افکار عمومی نسبت به روند کار حساس شود. تجربه مردم از میدان، با سند فنی متناقض است.

شهروندان نمی‌دانند کدام بخش مرمت شده، کدام بخش قرار است مرمت شود و کدام بخش اساسا در برنامه نیست. این ابهام دائمی برای فضایی در این سطح از اهمیت، پذیرفتنی نیست. از سوی دیگر، میدان در نقش معرفی شهر نیز وضعیت مطلوبی ندارد.

میدان هر شهر، نخستین صحنه معرفی است

همدان، یکی از قدیمی‌ترین شهرهای ایران، نقطه‌ای که مدعی میراث جهانی، گردشگری تاریخی و میزبانی رویدادهای بین‌المللی است. اما میدان مرکزی‌اش که باید نماد این پیشینه باشد در حال حاضر تصویری ناهماهنگ از شهر ارائه می‌دهد؛ سکوی مرکزی تعطیل، جداره‌هایی که برخی نو و برخی فرسوده‌اند، نماهایی که انسجام ندارند و بخش‌هایی که هنوز درگیر مرمت‌اند. گردشگری با تصویر آغاز می‌شود و میدان هر شهر، نخستین صحنه معرفی آن است.

میدان همدان اما در حال حاضر تصویری از یک پروژه متوقف‌شده را بازتاب می‌دهد.
اگر قرار است میدان و درواقع بازآفرینی شود، چند اصل ساده اما بنیادی باید جدی گرفته شود. نخست، طرح جامع واحدی لازم است که تمام اجزا را زیر یک برنامه مشخص قرار دهد، نه اینکه هر دوره بخشی جداگانه اجرا شود.

دوم، بنای مرکزی میدان باید فوری تعیین‌تکلیف شود؛ این ساختمان، قلب میدان است و قلب نمی‌تواند بی‌ضربان باقی بماند. سوم، اصناف نیازمند ضوابط لازم‌الاجرا و نه توصیه‌های پراکنده‌اند؛ تا زمانی که هر مغازه، بخشی از نما را «مستقل» تعریف کند، میدان هرگز یکپارچه نخواهد شد. و چهارم، ضروری است که روند اجرای پروژه و طرح نهایی آن برای عموم توضیح داده شود. مردم حق دارند بدانند مقصد این مرمت‌ها چیست و تا کی باید میدان را در وضعیت حدفاصل فعلی تحمل کنند.
شفافیت، الزام مدیریت شهری است و نبود آن به بی‌اعتمادی می‌افزاید.

در نهایت، پرسش اصلی هنوز پابرجاست: اگر تمام مراحل مرمت طبق طرح‌های مصوب و تحت نظارت کارشناسان انجام شده، چرا میدان همچنان چنین چهره‌ای دارد؟ اگر مرمت‌ها اصولی بوده، چرا نتیجه‌اش انسجام لازم را ندارد؟ پاسخ به این پرسش‌ها نه در توصیف‌های فنی، بلکه در تجربه عینی مردم نهفته است. میدان مرکزی همدان هنوز به «میدان» تبدیل نشده؛ هنوز شخصیت خود را بازی نمی‌کند و هنوز تصویر شایسته‌ای از شهری با این پیشینه ارائه نمی‌دهد.

همدان شایسته میدانی کامل، روشن، زنده و هماهنگ است؛ نه فضایی که هر روز بخش دیگری‌اش زیر کار باشد و هر قسمتِ آماده‌شده‌اش به‌تنهایی شبیه وصله‌ای تازه روی پارچه‌ای کهنه دیده شود. مرمت جداره‌ها قدمی مهم است، اما بدون طرح کامل، بدون تعیین‌تکلیف مرکز میدان و بدون یکپارچگی نماها، این کارها تنها لکه‌گیری‌هایی هستند که صورت مسأله را حل نمی‌کنند. میدان، قلب هندسی و تاریخی همدان است؛ و تا زمانی که این قلب ضربان منسجم و خوانایی پیدا نکند، هیچ مقدار مرمت نقطه‌ای نمی‌تواند به میدان هویت واقعی آن را بازگرداند.

پاکی آوردی ای امید سپید

یلدا شب هندوانه و فال و غزل

حال و هوای صحاف خانه همدان در آستانه بازگشایی مدارس