تحول مدیریتی در سالهای اخیر، بار دیگر موضوع برنامهریزی منطقهای را در اولویت قرار داده است. در این میان، روستاها بهعنوان بخش زنده و پویای استان همدان، نقشی کلیدی دارند. نادیده گرفتن آنها در فرآیند توسعه، نهتنها به معنای هدر دادن ظرفیتهاست، بلکه میتواند به تشدید نابرابریها، افزایش مهاجرت و تضعیف بنیانهای اجتماعی استان بینجامد.
استان همدان بیش از ۹۰۰ روستا دارد که سهم بزرگی در تأمین امنیت غذایی، تولید محصولات کشاورزی، صنایع دستی و گردشگری دارند. تجربه نشان داده هرگاه برنامهریزیها تنها به شهرها معطوف شده، روستاها خالی و شهرها با بار اضافه جمعیتی و مشکلات حاشیهنشینی روبهرو شدهاند. بنابراین، شرط نخست تحول مدیریتی در همدان این است که روستاها نه بهعنوان حاشیه، بلکه بهعنوان موتور محرک توسعه منطقهای دیده شوند.
تحولات مدیریتی میتوانند فرصتی برای عبور از خامفروشی در کشاورزی استان باشند. محصولاتی همچون انگور، گردو، سیب و سیر اگر در همان روستا فرآوری و بستهبندی شوند، هم درآمد تولیدکنندگان افزایش مییابد و هم ارزش افزوده در منطقه باقی میماند. شرط تحقق این هدف، اجرای سیاستهای قانونی حمایت از صنایع تبدیلی و ایجاد بازارهای محلی است.
مدیران استان بارها بر عدالت در توسعه تأکید کردهاند. اما عدالت فضایی زمانی معنا دارد که دانشآموز روستایی به همان اندازه دانشآموز شهری به مدرسه با کیفیت دسترسی داشته باشد، یا بیمار روستایی در کمترین فاصله از خدمات درمانی برخوردار شود. شرط موفقیت تحول مدیریتی در این حوزه، عملیاتی شدن مصوبات و تأمین بودجههای عادلانه برای زیرساختهای روستایی است.
روستاهایی مانند ورکانه و سیمین نشان دادهاند که گردشگری روستایی میتواند هم اشتغال ایجاد کند و هم از مهاجرت جلوگیری کند. آنچه نیاز است، یک نگاه مدیریتی منسجم است که گردشگری روستایی را نه بهعنوان فعالیتی جانبی، بلکه بهعنوان بخشی جدی از برنامهریزی منطقهای و قانونمند تعریف کند. حمایت از بومگردی، بهسازی راههای دسترسی و حفاظت از محیط زیست باید بهصورت الزامآور در دستور کار باشد. شهر و روستا در همدان جداییناپذیرند. روستا تولید میکند و شهر مصرف، و این چرخه بدون برنامهریزی متوازن دچار گسست میشود.
شرط تحقق پیوند واقعی میان شهر و روستا، تقویت نظام حملونقل منطقهای، ایجاد بازارهای عرضه مستقیم و تدوین قوانین حمایتی برای زنجیرههای تأمین مشترک است.
امروز که سخن از تحول مدیریتی در استان همدان به میان آمده، نمیتوان نسبت به نقش روستاها بیتفاوت بود. روستاها هم فرصتاند و هم آزمون. حمایت از این تحول ضروری است، اما مشروط به آنکه در عمل، روستاها در متن قانون و برنامه قرار گیرند، نه در حاشیه شعارها. آینده توسعه استان همدان زمانی تضمین خواهد شد که روستاها بهعنوان کانونهای تولید، فرهنگ و پایداری محیطزیست در برنامهریزی منطقهای محور قرار گیرند.
محمد حقی
