پایگاه اطلاع رسانی روزنامه همدان پیام

کوچ شب چله از جمع‌های خانگی

آیا نسل جدید، آیین‌های یلدا را فراموش می‌کند؟

نویسنده : مریم مقدم

شب یلدا، طولانی‌ترین شب سال، زمانی فقط یک نقطه در تقویم نبود؛ آئینی بود که در خانه‌ها نفس می‌کشید، با صدای قصه‌ها گرم می‌شد و با جمع‌شدن نسل‌ها کنار یک سفره معنا پیدا می‌کرد. یلدا تا همین چند دهه پیش، در هر خانه ایرانی اجرا می‌شد؛ بی‌هزینه، خانگی، صمیمی و تکرارپذیر. اما یلدای دهه ۱۴۰۰، دیگر همان یلدا نیست. شکلش عوض شده، مکانش تغییر کرده و نقش‌هایش جابه‌جا شده‌اند.

اگر امشب در هر شهر ایران قدم بزنیم، از تهران تا شیراز، از رشت تا همدان، تصویر واحدی تکرار می‌شود: خانه‌هایی که روشن نیستند، سفره‌هایی که پهن نمی‌شود و در مقابل، رستوران‌ها، کافه‌ها و تالارهایی که از روزها قبل رزرو شده‌اند. یلدا هنوز هست، اما جایش دیگر خانه‌ها نیست؛ رفته است پشت میزهای چیده‌شده و نورپردازی‌های حساب‌شده.

تا چند سال پیش، یلدا شب وصل بود؛ شب نشستن کنار بزرگ‌ترها. اما امروز بسیاری از مادربزرگ‌ها و پدربزرگ‌ها می‌گویند آن رفت‌وآمدها دیگر مثل قبل نیست.

دلیلش؟ معمولاً مجموعه‌ای از «کمبود وقت»، «خانه‌های کوچک»، «مشغله»، «راه دور» یا «ترافیک». اما اگر مکث کنیم، می‌بینیم این‌ها فقط لایه رویی ماجراست.

زیرا حتی وقتی خانواده‌ها کنار هم می‌نشینند، هر کسی گوشی‌اش را در دست دارد، فال حافظ در یک اپلیکیشن خوانده می‌شود، قصه‌ها کوتاه شده‌اند و عکس‌هایی که گرفته می‌شود برای شبکه‌های اجتماعی است نه برای آلبوم‌های خانوادگی.

آیینی که باید گفت‌وگو ایجاد کند، امروز در سکوت دیجیتال اجرا می‌شود. این یعنی «یلدا هنوز برگزار می‌شود، اما کمتر زیسته می‌شود».

رستوران‌هایی که یلدا را خریدنی کرده‌اند

در رستوران‌ها، یلدای دیگری جریان دارد: دکورهای قرمز و هندوانه‌ای، پکیج‌های ویژه، موسیقی زنده و منوهایی که قیمتشان گاهی به نفری ۲ تا ۳ میلیون تومان می‌رسد.
این فضاها، آئین را به «خدمت» تبدیل کرده‌اند. همه چیز آماده است؛ از آجیل گرفته تا بک‌گراند عکاسی. دیگر نه کسی زحمت میزبانی دارد، نه مسئولیتی برای کنار هم نگهداشتن نسل‌ها.

در ظاهر، این شکل از یلدا جذاب و مدرن است؛ اما در عمق، نوعی برون‌سپاری آیین رخ داده است. به جای اینکه خانواده یلدا را بسازد، رستوران یلدا را تحویل می‌دهد.
برای بسیاری از خانواده‌ها، این نه انتخاب فرهنگی، بلکه مرز حذف است. یلدایی که به کالا تبدیل شود، به‌طور طبیعی بخشی از جامعه را کنار می‌زند.

در سوی دیگر ماجرا، شکل‌های ساده و کم‌هزینه‌ای از دورهمی‌ها دیده می‌شود؛ همان «قابلمه پارتی»‌های امروزی. خانواده‌ها هرکدام بخشی از خوراکی را می‌آورند تا بار میزبانی از دوش یک نفر برداشته شود.

این شکل از دورهمی‌ها، هرچند صمیمانه و قابل‌درک، اما نشان‌دهنده تغییری بزرگ است: آیینی که زمانی محل انتقال تجربه و سنت بود، حالا به جمع‌های گذرا و حداقلی تبدیل شده است. اینجا هم، یلدا برقرار است، اما نه به شکل یک «آیین»، بلکه یک «مهمانی سبک».

میراث ناملموس، آرام‌آرام بی‌سر و صدا آسیب می‌بیند

در همدان، شهری که زمستان‌های طولانی دارد و یلدا زمانی بخشی جدایی‌ناپذیر از زندگی بود، امروز نیز همین تحول دیده می‌شود؛ خانه‌هایی که روزی پر از قصه شب‌چله بودند، حالا شب‌های ساکت و خاموشی را تجربه می‌کنند. این نمونه کوچک، تصویری ملی از یک تغییر بزرگ است.

اصل خطر اینجاست که آئین‌هایی چون یلدا، اگر «اجرا شوند اما منتقل نشوند»، در واقع از بین رفته‌اند. میراث ناملموس نه با ممنوعیت از بین می‌رود، نه با فراموشی ناگهانی. امروز اما با مرگ تدریجی آن‌ها روبه‌رو هستیم و با هر بار کوتاه‌تر کردن آئین، با هر سال کمتر دور هم نشستن، با هر بار بیرون بردن آئین از بستر اصلی‌اش.
در این میان، دستگاه‌هایی که به‌طور قانونی وظیفه پاسداری از فرهنگ دارند، تقریباً تماشاچی تغییرات شده‌اند.

از جمله میراث فرهنگی، که باید آئین‌های ریشه‌دار را ثبت، تقویت و آموزش دهد، در عمل برنامه‌ای فراگیر برای بازگرداندن یلدا به خانه‌ها ندارد. ارشاد و سازمان تبلیغات، به جای آگاه‌سازی درباره میراث ناملموس، اغلب به برگزاری مراسم‌های پرهزینه و کم‌اثر بسنده می‌کنند. و شهرداری‌ها، به‌جای تقویت دورهمی‌های محلی، بیشتر به برگزاری جشن‌های شهری پرداخته‌اند؛ جشن‌هایی که هرچند شاد، اما جایگزین یلدای خانگی نیستند. نتیجه این خلأ مدیریتی، سپردن آئین‌ها به بازار است و نتیجه این می‌شود که بازار، سنت را نمی‌شناسد؛ فقط نیاز مردم را اندازه می‌گیرد و نیاز امروز، «یلدای بدون زحمت» است.

اقتصاد و سبک زندگی دو لبه قیچی بر پیکر سنت

نمی‌توان فشار اقتصادی را نادیده گرفت. هزینه میزبانی یک شب یلدا، از میوه و آجیل گرفته تا شام و پذیرایی، برای بسیاری از خانواده‌ها سنگین شده است. اما اگر مشکل فقط اقتصادی بود، یلدا به شکل ساده‌تر ادامه پیدا می‌کرد. آنچه امروز می‌بینیم، ترکیبی است از گرانی، سبک زندگی شتاب‌زده، فردگرایی، کوچک‌شدن خانه‌ها و فاصله گرفتن نسل‌ها از هم. این ترکیب، آیین را نه فقط دشوار، بلکه «نامرتبط» جلوه می‌دهد. و آیینی که بی‌ربط به نظر برسد، در آینده حذف خواهد شد.

یکی از بزرگترین تغییرات در یلدای امروز، حذف نقش سالمندان است. آنها زمانی راوی شب یلدا بودند؛ قصه می‌گفتند، خاطره زنده می‌کردند، حافظ می‌خواندند. اما در یلدای امروز، آنها در بهترین حالت «یکی از مهمانان» هستند، نه محور شب. وقتی نقش راوی حذف شود، زنجیره انتقال قطع می‌شود و یلدا زنده می‌ماند، اما بی‌معنا.

اگر مسیر امروز ادامه یابد، احتمالا یک دهه دیگر، یلدا چنین خواهد شد که یک جشن شهری با نورپردازی و مراسم و یا یک شب گران‌قیمت در رستوران‌ها و یا به یک دورهمی ساده و گذرا در آپارتمان‌ها محدود خواهد شد. اما آن یلدایی نخواهد بود که خانواده را کنار هم می‌نشاند، نسل‌ها را به هم وصل می‌کرد و بخشی از هویت ایرانی بود، بلکه کم‌کم تبدیل به خاطره‌ای روایت‌شده خواهد شد؛ خاطره‌ای که ما برای فرزندان و نوادگان‌مان تعریف می‌کنیم و خواهیم گفت: زمانی این شب در خانه‌ها برگزار می‌شد...

در یک کلام متأسفانه داریم به راهی می‌رویم که یلدا هنوز زنده است، اما زخمی و یلدا در تقویم حذف نشده؛ همچنان پررنگ و رسمی است اما در زندگی روزمره مردم، محتوای آن در حال تغییر است.

اگر این تغییر دیده و فهمیده نشود، اگر نهادهای فرهنگی مسئولیت خود را بازنگردانند، اگر خانواده‌ها دوباره نقش خود را پیدا نکنند، شاهد آن خواهیم بود که یلدا به‌زودی فقط به یک مراسم تبدیل خواهد شد، نه یک میراث ارزشمند...

و تفاوت این دو، همان چیزی است که تعیین می‌کند فرهنگ ما بماند یا آهسته و بی‌صدا فرسوده شود.

پاکی آوردی ای امید سپید

یلدا شب هندوانه و فال و غزل

حال و هوای صحاف خانه همدان در آستانه بازگشایی مدارس