پایگاه اطلاع رسانی روزنامه همدان پیام

چرا همدان برای میهمانان تاجیک مهم است

شاه همدانی، آرمیده در تاجیکستان

میرسیدعلی همدانی، عارف و عالم برجسته قرن هشتم که از هند تا ماورالنهر را به شور آورد، در همدان زاده شد، در هند بالید و در سرزمین‌های گوناگون زیست و در نهایت در کولاب آرام گرفت.

میرسیدعلی همدانی، عارف و عالم ایرانی قرن هشتم و از مبلغان عمده اسلام در «کشمیر» هند و از بزرگان سلسله تصوف «کبرویه» در شهر «کولاب» تاجیکستان (در ۲۰۰ کیلومتری دوشنبه) آرمیده است.

این عالم متبحر در ۱۲ رجب ۷۱۴ قمری در شهر همدان دیده به جهان گشود، پدرش امیر شهاب‌الدین از بزرگان آن دیار بود و به امور دیوانی و حکومتی مشغول بود.
در سنین کودکی و نوجوانی، اوقات خود را بیشتر صرف نوشتن، مطالعه و تحصیل می‌کرد و تحت نظارت دایی خود به فراگیری تحصیلات مقدماتی و علوم متداول روی آورد.

فضلا و دانشمندان او را «سلطان العارفین» و مردم کشمیر وی را بانی اسلام «علی ثانی» و ارادتمندان و مریدانش او را «شاه همدان» لقب داده‌اند. از او با نام امیرکبیر نیز یاد می‌شود و میر سید علی همدانی در تاجیکستان به عنوان «حضرت امیرجان» نیز معروف است.

میرسیدعلی همدانی، ابن شهاب‌الدین ابن محمد، یکی از عارفان زبردست و یکی از شخصیت‌های مهم ادبیات، فرهنگ و فلسفه تاجیک و فارس بود و در رواج و نمو یک‌سری علوم زمان خود سهم بارز دارد.

وی در سال (۷۱۴ هجری) در شهر همدان ایران چشم به جهان گشود و نزد ۲دانشمند بزرگ زمان خود، «تقی‌الدین علی دوستی» و «شرف‌الدین محمود مزدکانی» علوم زمان خود از جمله علم عرفان را آموخت.

علی همدانی برای مردم ختلان زمین و به خصوص مردم کولاب مایه افتخار و خرسندی است که این مرد فاضل، بیش از 7سال از عمر خود را در کولاب گذراند. درباره دلیل به شهر کولاب آمدن علی همدانی بین محققان اختلاف نظری نیست و اکثر آنان معتقدند که وی به قصد زیارت «میرسید حسن‌شاه خاموش» که در ناحیه «مومن‌آباد» در ۲۰ کیلومتری کولاب، آمده است.

«محمدحسین امیراردوش» رایزن فرهنگی جمهوری اسلامی ایران و مدیر مسئول فصلنامه ادبی ـ فرهنگی «رودکی» در پیش‌گفتار شماره ۳۲ این نشریه، میرسیدعلی همدانی را عارف و عالمی شوریده که از هند تا ماورالنهر را به شور درآورد، در همدان زاده شد، در هند بالید و در سرزمین‌های گوناگون زیست تا در نهایت در کولاب آرام گرفت، معرفی می‌کند.

در ابیاتی که منتسب به میرسیدعلی همدانی است، خود را این‌گونه معرفی می‌کند؛

پرسید عزیزی که علی اهل کجایی
گفتم به ولایات علی کز همدانم
نه زان همدانم که ندانند علی را
من زان همدانم که علی را همه دانم
تأثیر میرسیدعلی همدانی در گسترش اسلام
و زبان و ادبیات فارسی در کشمیر

سید علی همدانی یکی از نوابغ و شخصیت‌های طراز نخست ایرانی است که با سفر به شبه قاره هند و پاکستان، ماورالنهر، شام و بلاد عربی به فعالیت‌های گوناگون دینی و فرهنگی پرداخت، به طوری که رواج و گسترش دین مبین اسلام و زبان ادبیات فارسی در میان مردم «کشمیر»، مرهون سعی و تلاش وی است.

استاد شهید «مرتضی مطهری» در کتاب «خدمات متقابل اسلام و ایران» درباره میرسیدعلی همدانی می‌نویسد: «یکی از کسانی که در کشمیر به اسلام خدمت کرده است، میر سید علی همدانی بوده، این مرد بزرگ که از مفاخر اسلامی است، هزاران شاگرد در کشمیر تربیت کرد که هر کدام برای خود استاد شدند، مقام سید علی هنوز در کشمیر محترم است و مردم آنجا را زیارت می‌کنند.»

اسدی، دانشجوی ایرانی آکادمی علوم تاجیکستان به نقل از «هانری کربن» رواج و گسترش بسیاری از علوم و هنرها در کشمیر هند را به میرسیدعلی همدانی نسبت داده و از قول وی می‌نویسد: همدانی آغازگر راه نوینی است که در صورت نشر آثارش، فلاسفه می‌توانند چشمداشت بسیاری به آثار همدانی داشته باشند؛ همچنین جدای از آثار علمی، بسیاری از محققان و مورخین بر این باورند که رواج و گسترش بسیاری از هنرها در کشمیر، از جمله ثمرات حضور سید علی همدانی و هنرمندان همراهش بوده است.

حاتم عصازاده که دکترای رشته همدانی‌شناسی و دارای بیش از ۱۰ تألیف درباره زندگی و کارنامه میرسیدعلی همدانی است، درباره سفرهای بیش از ۲۵ ساله وی با اشاره به این که «شیخ مصلح‌الدین سعدی شیرازی» که بسیاری از عمر خود را در سفر و زیارت اماکن مقدس گذرانده است، می‌گوید:

بسیار سفر باید تا پخته شود خامی صوفی نشود صوفی تا در نکشد جامی

وی خاطرنشان کرد: دلیل این سفرها اگر از سویی اجرای دستور پیر و مرادش بود، از سوی دیگر به‌جا آوردن رکنی از ارکان تصوف بود.

وی همچنین می‌نویسد: علامه در بیان تعلیمات تصوفی خویش از آثار و تألیفات و اندیشه‌های نمایندگان مشهور جریان‌های مختلف ادب و تصوف از قبیل ابوحامد غزالی، شیخ فریدالدین عطار، ابن عربی، سنایی، نجم‌الدین کبری، محمود شبستری، جلال‌الدین رومی، فردوسی، رودکی، شیخ‌الدوله سمنانی، عمرخیام، سعدی شیرازی، حافظ شیرازی و مانند این‌ها فراوان استفاده نموده است.

«ماهرخوجه سلطان اف» استاد علوم فلسفه در تاجیکستان، در مقاله‌ای که در فصلنامه رودکی رایزنی فرهنگی ایران منتشر شد، درباره توجه میرسیدعلی همدانی به مسائل مهم زندگی اجتماعی می‌نویسد: علی همدانی با وجود علاقه‌ای که به تصوف و منسوب بودنش به یکی از جریان‌های آن، نه تنها مسائل مهم زندگی اجتماعی را مانند صوفیان دنیاگریز و گوشه‌نشین رو گردانیده از خود، دور نینداخته است، برعکس به تغییرات و جزئیات حوادث زندگی اجتماعی، توجه زیاد نموده، در حل عاقلانه آنها سعی و کوشش به‌خصوص نموده است.

سفرهای مکرر میرسیدعلی همدانی

میر سید علی همدانی در طول حیات خود ۳ بار به کشمیر سفر کرد که یک مرتبه آن در رأس ۷۰۰ تن از یاران، شاگردان و پیروانش که بیشتراز سادات، مشاهیر و عرفا و هنرمندان (شالبافی، بافندگی، سفالگری و خوش‌نویسی) چیره‌دست بودند به کشمیر آمد و در آنجا نفوذ زیادی بدست آورد.

سید علی همدانی در کشمیر با عالمان و کاهنان مذاهب مختلفی چون هندوها و بودایی‌ها مناظره‌های پیچیده‌ای انجام می‌داد و بر آنان غالب آمد.

سید در این منطقه به گونه‌ای مردم را شیفته اسلام نمود که آنان معبدهای خود را تبدیل به مسجد کردند.

تمامی فعالیت‌های پر دامنه تبلیغی، فرهنگی و اجتماعی سید علی همدانی که در کشمیر سازنده، رشد دهنده و پر فایده بود، محتوا و روحی اسلامی داشت و ظرف و کالبد آن زبان فارسی بود.

ارتباط این روح و بدن در این نقطه به اندازه‌ای چشمگیر شد که وی «حواری کشمیر» نامیده شد و کشمیر به ایران صغیر ملقب گشت و با آنکه مردمان این ناحیه دیرتر از غالب مناطق شبه قاره هند با زبان فارسی آشنا شدند، تعداد نویسندگان و شاعران پارسی‌گویی که از این ناحیه برخاسته‌اند، افزون‌تر است.

سید علی همدانی یک سازمان تبلیغی هدف‌دار و برنامه‌ریزی شده در کشمیر پدید آورد و تحت نظارت دقیق او، واعظان و مبلغان برای ارشاد مردم، مهیا می‌گردیدند، سپس به نواحی گوناگون اعزام می‌شدند تا معارف قرآن و عترت را به مردم معرفی کنند.

او خدمات ارزنده و ماندگاری در منطقه جامو و کشمیر انجام داد، مدرسه القرآن، مدرسه‌ای وسیع و مهم بود که به درخواست سید در کشمیر ساخته شد و از تمامی نواحی کشمیر، طالبان علم و معرفت گرد آمدند و بزرگترین معاریف و شاگردان سید در همین مدرسه پرورش یافتند.

پاکی آوردی ای امید سپید

یلدا شب هندوانه و فال و غزل

حال و هوای صحاف خانه همدان در آستانه بازگشایی مدارس