۶ مرداد ۱۴۰۳، هگمتانه، پایتخت باستانی ایران، در 46مین اجلاس میراث جهانی یونسکو که در دهلینو برگزار شد، به ثبت پرونده «هگمتانه» در فهرست میراث جهانی یونسکو، پس از انجام اصلاحاتی به پیشنهاد ایکوموس و برخی از اعضای این کمیته (قطر، قزاقستان، ویتنام، ترکیه، کنیا و روآندا) و با حذف بخش «مرکز تاریخی همدان»، رأی مثبت داد و به این ترتیب، 28مین اثر ایران وارد این فهرست جهانی شد.
ثبت جهانی هگمتانه بهاینترتیب افتخاری بزرگ و فرصتی بیبدیل برای معرفی این شهر تاریخی به جهان بود. حال، یکسال از این رویداد تاریخی گذشته است، اما آنگونه که باید، بهرهبرداری از این عنوان جهانی انجام نگرفته است. مقایسهای میان مسیر یزد پس از ثبت جهانی در سال ۱۳۹۶ و هگمتانه در یکسال گذشته میتواند آینهای باشد برای آنچه باید در همدان و بافت تاریخی هگمتانه رخ میداد اما هنوز یا اتفاق نیفتاده یا بسیار کُند پیش میرود.
یزد، الگویی موفق در سال نخست
وقتی یزد در سال ۱۳۹۶ به فهرست جهانی یونسکو پیوست، با هماهنگی گسترده نهادهای شهری و مشارکت مردم، پروژههایی متعدد در حوزههای حفاظت، گردشگری، سرمایهگذاری، آموزش، مرمت و توانمندسازی اجتماعی آغاز شد.
شهرداری یزد با تدوین برنامهای جامع، از جهانیشدن بهعنوان ابزاری برای توسعه پایدار شهری استفاده کرد. احساس تعلق ساکنان بافت تاریخی افزایش یافت، بازارچههای متروک جانی دوباره گرفتند و یزد به یکی از قطبهای مهم گردشگری کشور بدل شد.
ثبت جهانی یزد پیامآور مفاهیمی همچون مدارا، صلح، قناعت و همزیستی ادیان بود؛ مفاهیمی که ریشه در فرهنگ بومی داشتند و امروز به شکلی معنادار در تعامل با گردشگران و ساکنان محلی ظهور یافتهاند. شهروندان یزدی در مرمت خانههای خود پیشقدم شدند و شهرداری، در کنار سازمان میراث فرهنگی، با ایجاد مشوقها، زمینه را برای بازآفرینی شهری فراهم کرد.
هگمتانه، فرصتهای استفاده نشده
اکنون که هگمتانه یکسال است عنوان «جهانی» دارد، این پرسش مطرح میشود که چرا هنوز نشانههای عینی جهانیشدن در آن دیده نمیشود؟ آیا تاکنون ساکنان بافت تاریخی از مزایای این برند بهرهمند شدهاند؟ آیا پروژهای جامع برای بازآفرینی فضاها، افزایش مشارکت مردمی، یا جذب سرمایهگذاری به اجرا درآمده است؟ آیا توجه به هویت بومی و میراث ناملموس در برنامهریزیهای شهری دیده میشود؟ پاسخها، متأسفانه چندان امیدوارکننده نیستند.
چه باید کرد؟
تجربه یزد نشان میدهد تحقق اهداف ثبت جهانی، مستلزم تعامل میان نهادهای مدیریتی، مشارکت واقعی مردم، و داشتن برنامهای بلندمدت و پایدار است. هگمتانه نیز باید از این الگو پیروی کند:
- تدوین برنامههای جامع شهری با محوریت میراث تاریخی
- توانمندسازی ساکنان از طریق آموزش، مشارکت و مشوقهای اقتصادی
- جلب سرمایهگذاران داخلی و خارجی برای مرمت و بازآفرینی بافت
- هدایت صحیح گردشگری و ایجاد بسترهای فرهنگی برای تبادل دانش
- بازگرداندن زندگی و کارکردهای مدرن به بافت تاریخی
ثبت جهانی هگمتانه نباید تنها یک رویداد نمادین در تقویم فرهنگی باشد. این عنوان یک مسئولیت است؛ مسئولیتی برای حفاظت از گذشته، و ساختن آیندهای که ریشه در تاریخ دارد.
ثبت جهانی؛ فرصت یا مسئولیتی مغفول؟
ثبت جهانی در فهرست میراث یونسکو، صرفا یک افتخار ملی یا ویترینی بینالمللی نیست، بلکه یک ابزار قدرتمند برای توسعه پایدار، بازآفرینی شهری، افزایش مشارکت مردمی، حفاظت حرفهای و تعامل فرهنگی است. کشورهایی که این عنوان را بهدرستی درک و مدیریت کردهاند، از آن بهعنوان سکوی پرتابی برای تقویت هویت فرهنگی، جذب سرمایه، گردشگری و انسجام اجتماعی بهره بردهاند. نمونه روشن آن، شهر تاریخی یزد است که از نخستین سال ثبت، با برنامهریزی، نهادسازی و جلب مشارکت مردم، روندی رو به رشد را آغاز کرد.
در مقابل، هگمتانه با وجود سابقهای بسیار کهنتر و اعتبار تاریخی جهانی، در نخستین سال پس از ثبت، کمتر شاهد اقدامات مؤثر و چشمگیر بوده است. هنوز نه بافت تاریخی سامان یافته، نه برنامهای جامع برای مشارکت مردم دیده میشود، و نه زیرساختهای گردشگری و حفاظتی به شکل جدی توسعه یافتهاند. این سکون نسبی، خطرناک است؛ زیرا تجربه جهانی نشان داده اگر یک سایت ثبتشده نتواند الزامات و انتظارات یونسکو را در زمینه مدیریت، حفاظت و استفاده پایدار برآورده کند، حتی ممکن است با هشدار، تعلیق یا حتی خروج از فهرست جهانی مواجه شود.
درک اهمیت ثبت جهانی، مستلزم فهم دقیق مزایای آن است:
مزایای کلیدی ثبت در فهرست میراث جهانی یونسکو
۱. حفاظت بینالمللی و الزام حقوقی:
آثار ثبتشده از منظر حقوق بینالملل، در سطحی بالاتر مورد حفاظت قرار میگیرند. حتی در شرایط جنگی، تخریب این آثار میتواند بهعنوان «جنایت جنگی» شناخته شود. این سطح از حمایت حقوقی، تنها برای میراث ثبتشده در فهرست جهانی فراهم است.
۲. دسترسی به کمکهای فنی و مالی:
ثبت جهانی به کشورها این امکان را میدهد تا از مشاورهها، آموزشها، فناوریها و منابع مالی نهادهای بینالمللی مانند یونسکو بهرهمند شوند. ایران پس از زلزله بم، توانست با کمک یونسکو روند مرمت ارگ تاریخی را با استانداردهای جهانی انجام دهد.
۳. رشد گردشگری و اشتغال:
هر اثر ثبتشده بهطور طبیعی وارد نقشه گردشگری جهانی میشود. این بهمعنای ورود گردشگران داخلی و خارجی، رشد بازار محلی، ایجاد اشتغال مستقیم و غیرمستقیم، و شکوفایی صنایعدستی، اقامتگاهها، حملونقل و خدمات شهری است.
۴. افزایش سرمایه اجتماعی و حس تعلق:
تجربه یزد نشان داد که ثبت جهانی میتواند حس تعلق مردم به محله و میراثشان را تقویت کند. مردم با انگیزه بیشتری در حفاظت از بافت تاریخی مشارکت میکنند و این بهنوبه خود موجب احیای فضاهای متروکه و زندهسازی کالبد تاریخی میشود.
۵. افزایش اعتبار بینالمللی کشور:
ثبت جهانی، کشورها را در موقعیتی قرار میدهد که سهم خود را در شکلگیری تمدن جهانی به نمایش بگذارند. این مسأله، هم جنبه دیپلماسی فرهنگی دارد و هم به تقویت هویت ملی و تاریخی در سطح افکار عمومی میانجامد.
۶. مشارکت بیشتر مردم در حفاظت میراث:
مطالبهگری عمومی برای حفظ آثار فرهنگی پس از ثبت جهانی به طرز چشمگیری افزایش مییابد. مردم، رسانهها، انجمنهای فرهنگی و حتی گردشگران، ناظر و مدافع این میراث میشوند و کوچکترین اقدام مشکوک به تخریب یا نادیدهگیری، واکنش اجتماعی ایجاد میکند.
هگمتانه؛ روایت یک پرونده جهانی
در بخش معرفی پرونده هگمتانه آمده است: هگمتانه یا اکباتان، ویرانههای پایتخت مادها را تشکیل میدهد. بعدها پایتخت (تابستانی) هخامنشیان و اشکانیان نیز شد. حفاریهای باستانشناسی تاکنون محدود بوده است، اما یک دیوار دفاعی عظیم از خشتهای گلی و یک طرح شهری شطرنجی شناسایی شده است. همدان، زیرشاخه الوند در رشتهکوههای زاگرس بوده و هگمتانه که تاریخ ناگسستنی بشری دارد، با 3هزار سال سکونت، بر روی تپهای درون شهر باستانی همدان قرار دارد. در هگمتانه شواهد نادری از تمدن مادها در قرن ششم و هفتم قبل از میلاد مشاهده شده است.
شورای جهانی بناها و محوطههای تاریخی (ایکوموس) بهعنوان بازوی مشورتی یونسکو، در سال ۲۰۲۳ ایرادهایی را به این پرونده وارد کرده و درباره اصالت، اسناد حفاظت، مرزها، حمایت قانونی و جامعه محلی شهر همدان و بافت تاریخی هگمتانه، اطلاعات بیشتری را درخواست کرده بود. از نظر ایکوموس «پیوند تاریخی بین هگمتانه و مرکز تاریخی همدان مبهم بوده»، بنابراین در گزارش نهایی درخواست «دیفر» (رفع ایرادهای پرونده و بررسی در اجلاسهای سالهای بعد یونسکو) کرده و خواستار تعلیق آن شده بود.
علیرضا ایزدی، مدیرکل ثبت و حریم آثار و حفظ و احیای میراث معنوی و طبیعی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی، پس از انتشار گزارش ایکوموس در رسانههای داخلی، با تأیید ملاحظات وارده گفته بود: «پرونده اولیه ثبت جهانی «هگمتانه و مرکز تاریخی همدان» که در گذشته تهیه شده بود، در فرآیند بررسی کمیته میراث جهانی با ملاحظات محتوایی روبهرو شد. پس از آن، در معاونت میراث فرهنگی، با پیگیری مستمر و با مدیریت قائممقام وزیر و معاون میراث فرهنگی، کمیتهای برای بررسی و اتخاذ راهکار، با مشارکت متخصصان مرتبط و تهیهکنندگان پرونده اولیه تشکیل شد و تدبیر اتخاذشده در کمیته منجر به بازیابی پرونده با تغییراتی شد و پرونده جدید در دستور کار اجلاس آتی ثبت جهانی قرار گرفته است.
بر اساس اطلاعات منتشرشده، این پرونده در ابتدا، تپه هگمتانه، بازار و بافت تاریخی همدان را در بر میگرفت و با عنوان «منظر فرهنگی و تاریخی از هگمتانه تا همدان» مطرح شده بود، که منظر تاریخی هگمتانه در شهر همدان، مسیر «آرامگاه بوعلی تا آرامگاه باباطاهر» را شامل میشد و وسعتی در حدود ۱۰۰ هکتار در نظر گرفته شده بود که شامل تپه هگمتانه، بازار، بافت و ۱۴۰ اثر تاریخی بود. اما وقتی پرونده به «هگمتانه و مرکز تاریخی همدان» تغییر عنوان داد، محتوا و مساحت آن نیز تغییر کرد و در نهایت، در 46مین اجلاس میراث جهانی یونسکو، «مرکز تاریخی همدان» از عنوان اصلی آن حذف شد و پرونده با عنوان «هگمتانه»، در حالی که مرکز تاریخی همدان بهعنوان حریم آن در نظر گرفته شده است، در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد. مساحت هگمتانه در پرونده فرستادهشده ۷۵ هکتار و منطقه حائل آن ۲۸۷ هکتار ثبت شده است.
تا پیش از این، ۲۷ اثر تاریخی و طبیعی ایران در یونسکو ثبت شده بودند که شامل؛ چغازنبیل، تختجمشید، میدان نقشجهان اصفهان، تختسلیمان، چشمانداز فرهنگی ارگ بم، پاسارگاد، گنبد سلطانیه، سنگنبشته بیستون، مجموعه آثار رهبانی ارامنه، سازههای آبی شوشتر، بازار تاریخی تبریز، آرامگاه شیخ صفیالدین اردبیلی، باغ ایرانی، مسجد جامع اصفهان، برج گنبد قابوس، کاخ گلستان، شهر سوخته، چشمانداز فرهنگی میمند، شوش، قنات ایرانی، دشت لوت، شهر تاریخی یزد، چشمانداز باستانشناسی ساسانی منطقه فارس، جنگلهای هیرکانی، راهآهن سراسری ایران، چشمانداز فرهنگی اورامانات و کاروانسراهای تاریخی ایران است.
کمیته میراث جهانی یونسکو، 46مین نشست خود را از ۲۱ تا ۳۱ جولای ۲۰۲۴ (۳۱ تیر تا ۱۰مرداد ۱۴۰۳) در دهلینو (هند) برگزار کرده و در این اجلاس، ۲۷ مکان پیشنهادشده برای ثبت در فهرست میراث جهانی یونسکو و وضعیت حفاظت از ۱۲۴ مکان که ازقبل در فهرست میراث جهانی و همچنین در فهرست میراث جهانی در خطر ثبت شدهاند، در حال بررسی است.
هگمتانه، نیازمند اراده و برنامه است
به هر ترتیب، اگر قرار باشد هگمتانه نیز همانند یزد از مزایای جهانیشدن بهرهمند شود، باید فوری مسیرهای زیر در دستور کار قرار گیرد:
- تهیه و اجرای یک طرح جامع مدیریت بافت تاریخی
- ایجاد مشوقهای مالی برای ساکنان و مالکان بناهای تاریخی
- برگزاری رویدادهای فرهنگی و علمی با برند هگمتانه
- مشارکتدادن واقعی مردم در فرآیند حفاظت و تصمیمسازی
- تربیت نیروی انسانی متخصص در حوزه مرمت، گردشگری و مدیریت شهری
ثبت جهانی، خط پایان نیست؛ خط آغازی است که در صورت درک درست، میتواند منشأ تحولی عمیق در هویت شهری و حیات اجتماعیـفرهنگی یک منطقه باشد. هگمتانه شایسته آن است که نه صرفا بهعنوان «اثری ثبتشده»، بلکه بهعنوان شهر جهانیِ هویت ایرانی به جهانیان معرفی شود. این هدف اما، بدون برنامه، مشارکت، شفافیت و اراده سیاسی، محقق نخواهد شد.
