پایگاه اطلاع رسانی روزنامه همدان پیام

همدان، هنوز لباس خودش را نمی‌شناسد

نویسنده : مریم مقدم

چرا مطالبه‌ ملیِ پوشاک ایرانی برای همدان یک ضرورت فوری است؟ این پرسشی است که برای پاسخ آن سال‌هاست تحلیل‌های متعدد اما بدون خروجی ارائه می‌شود. این اتفاق باعث شده است همدان همچنان از داشتن لباس سنتی مختص منطقه خود بهره‌ای نبرد.

در روزهای اخیر، درخواست معاون صنایع‌دستی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی از طراحان جوان برای خلق لباس‌هایی الهام‌گرفته از هنرهای سنتی، اگرچه در نگاه نخست تکرار یک مطالبه‌ فرهنگی به نظر می‌رسد، اما برای استان‌هایی مانند همدان، حامل یک پیام هشداردهنده و در عین حال فرصت‌ساز است؛ پیامی درباره خلأ هویت پوشاک و فرصتی برای بازتعریف آن.

مریم جلالی در همایش ملی «مسیر خیاطی از خانه تا برند» بر این نکته تأکید کرد که پوشاک ایرانی زبان مشترک فرهنگ، تاریخ و نمادهای این سرزمین است؛ زبانی که از رنگ‌ها، نقش‌ها و روایت‌های تاریخی شکل گرفته و اگر برای نسل امروز بازآفرینی نشود، به‌تدریج از زیست اجتماعی حذف خواهد شد. این سخنان در شرایطی مطرح می‌شود که بسیاری از استان‌های کشور، دست‌کم یک الگوی شناخته‌شده از لباس محلی دارند، اما همدان ـ با وجود پیشینه تمدنی چند هزار ساله ـ در این حوزه با نوعی سکوت هویتی مواجه است.

همدان به‌عنوان یکی از کهن‌ترین شهرهای ایران، در حوزه‌هایی چون تاریخ، باستان‌شناسی، محوطه‌های جهانی، صنایع‌دستی و روایت‌های اسطوره‌ای، جایگاه تثبیت‌شده‌ای دارد؛ اما این سرمایه عظیم فرهنگی، هرگز به‌طور جدی به زبان پوشاک ترجمه نشده است. آنچه امروز از پوشش سنتی همدان شناخته می‌شود، بیشتر مجموعه‌ای پراکنده از پوشش‌های روستایی یا اقوام اطراف است، نه یک لباس بومیِ بازتعریف‌شده که بتواند نماینده هویت شهری همدان در فضای معاصر باشد.

این خلأ، اتفاقی یا طبیعی نیست؛ نتیجه‌ سال‌ها نگاه تزئینی به مقوله پوشاک و بی‌توجهی به آن به‌عنوان یک عنصر جدی هویت‌ساز است. در حالی که معماری، موسیقی و صنایع‌دستی همدان بارها موضوع پژوهش و سرمایه‌گذاری قرار گرفته‌اند، پوشاک همواره در حاشیه مانده و به یک «موضوع غیرضروری» تقلیل یافته است.

در چنین شرایطی، تأکید معاون صنایع‌دستی کشور بر طراحی لباس‌هایی که «نسل امروز بتواند با افتخار در محیط‌های اجتماعی بپوشد» دقیقا همان نقطه‌ای است که همدان به آن نیاز دارد.

موضوع همدان، احیای یک لباس آئینی یا بازسازی پوششی متعلق به قرن‌ها پیش نیست؛ بلکه خلق هویتی پوشاکی است که ریشه‌دار، اما امروزی باشد.

برخلاف تصور رایج، نداشتن لباس محلی مشخص، الزاما یک ضعف نیست؛ بلکه می‌تواند یک مزیت پنهان باشد. همدان این فرصت را دارد که بدون گرفتار شدن در کلیشه‌های بازتولید تاریخی، از صفر آغاز کند؛ با اتکا به رنگ‌ها، نقوش، اقلیم، تاریخ و صنایع‌دستی خاص خود.

رنگ‌های سرد و کوهستانی، موتیف‌های الهام‌گرفته از سفال لالجین، خطوط هندسی برگرفته از دوره‌های تاریخی، و حتی روایت‌های زنانه‌ زیست تاریخی همدان، ظرفیت‌هایی هستند که تاکنون کمتر وارد طراحی پوشاک شده‌اند.

اظهارات فاطمه غفوریان، مشاور رئیس سازمان آموزش فنی و حرفه‌ای کشور، بُعد مهم‌تری از این مسأله را روشن می‌کند؛ اینکه خیاطی صرفاً یک مهارت فنی نیست، بلکه بخشی از فرآیند هویت‌سازی فرهنگی است. این نگاه، برای همدان حیاتی است؛ زیرا نبود لباس محلی مشخص، نتیجه فقدان آموزش هدفمند، طراحی خلاق و پیوند میان صنعت پوشاک و هویت بومی است.

در دهه‌های اخیر، صنعت پوشاک در همدان ـ مانند بسیاری از نقاط کشور بیشتر به سمت مصرف‌گرایی و الگوبرداری از جریان‌های بیرونی حرکت کرده است. نتیجه این روند، حضور لباس‌هایی بی‌ریشه، بی‌داستان و کاملا قابل جایگزینی در بازار است؛ لباس‌هایی که نه به تاریخ این شهر تعلق دارند و نه روایتگر فرهنگ آن هستند. این دقیقاً همان چرخه‌ای است که غفوریان از آن به‌عنوان «مصرف‌کنندگی» یاد می‌کند.

در مقابل، تجربه استان‌هایی که توانسته‌اند هویت پوشاک خود را بازتعریف کنند، نشان می‌دهد که راه برون‌رفت از این وضعیت، نه در بازگشت صرف به گذشته، بلکه در طراحی معاصر با الهام بومی است. همدان نیز می‌تواند با حمایت از طراحان جوان، ایجاد کارگاه‌های طراحی هویت‌محور و پیوند میان دانشگاه، صنعت و میراث فرهنگی، وارد این مسیر شود.

همایش‌هایی مانند «مسیر خیاطی از خانه تا برند» زمانی برای همدان معنا پیدا می‌کنند که خروجی عملی داشته باشند؛ خروجی‌هایی مانند شناسایی عناصر هویتی بومی، تدوین الگوی طراحی پوشاک همدان، حمایت از برندهای نوپا و ایجاد بازار واقعی برای محصولات بومی،در غیر این صورت، این رویدادها در حد نشست‌های مناسبتی باقی می‌مانند و تأثیری بر زیست فرهنگی شهر نخواهند داشت.

همدان، بیش از آنکه نیازمند احیای یک لباس سنتی باشد، نیازمند تعریف یک روایت پوشاکی است؛ روایتی که بتواند تاریخ، اقلیم، زنانگی، مهارت و معاصربودن را در کنار هم بنشاند. پوشاک، اگر جدی گرفته شود، می‌تواند همانند سفال لالجین یا محوطه‌های تاریخی، به یکی از نشانه‌های هویتی این شهر تبدیل شود.

در نهایت، مطالبه معاون صنایع‌دستی از طراحان جوان، اگر با نگاه منطقه‌ای و برنامه‌ریزی استانی همراه شود، می‌تواند برای همدان نقطه آغاز باشد؛ آغاز مسیری که در آن، پایتخت تاریخ ایران، پس از سال‌ها سکوت، درنهایت به زبان پوشاک نیز سخن بگوید.

پاکی آوردی ای امید سپید

یلدا شب هندوانه و فال و غزل

حال و هوای صحاف خانه همدان در آستانه بازگشایی مدارس