پایگاه اطلاع رسانی روزنامه همدان پیام

۵ اثر جدید تاریخی و فرهنگی در استان

دستکند زیرزمینی انوج ملی شد

نویسنده : مریم مقدم

مجموعه ارزشمند دستکند زیرزمینی «انوج» واقع در بخش سامن ملایر، در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسید. چند صباحی است اهمیت دستکندها به دلیل دست نخورده بودن و داشته‌های تاریخی غنی در اولویت توجه میراث فرهنگی برای پیوستن این آثار به فهرست جهانی یونسکو است؛ کارشناسان بر این باورند که این داشته‌های تاریخی پنهان حرف اول را در حوزه یافته‌های میراث فرهنگی در غرب کشور، به‌ویژه استان همدان می‌زنند. چه بسا اگر نسبت به مستندنگاری و حفظ این یافته‌های پنهان اعتبارات لازم تخصیص پیدا کند، شاهد آن باشیم که در آینده‌ای نه‌چندان دور استان همدان پایلوتی برای مطالعات دستکندها شود.

این اثر شاخص در مجاورت تپه باستانی معروف به قلعه بلنده در حاشیه شرقی روستای انوج از توابع شهرستان ملایر واقع شده و با ساختاری پیچیده شامل اتاق‌ها، سالن‌ها و راهروهای ارتباطی متعدد، یکی از خاص‌ترین دستکندهای شناسایی‌شده در منطقه به شمار می‌رود. مجموعه معماری زیرزمینی دستکند انوج در بستر سنگ‌های آهکی به نسبت نرم شکل گرفته و با توجه به یافته‌های سفالی، استخوان‌های انسانی و ساختارهای معماری، دارای لایه‌های تاریخی متعلق به هزاره نخست پیش از میلاد و دوره‌های اسلامی است. فرم ظروف سفالی کشف‌شده نشان‌دهنده‌ی کاربری ذخیره‌سازی مواد غذایی و همچنین تدفینی برخی فضاهای این مجموعه است. در بررسی مطالعات انجام‌شده، این مجموعه در دوره تاریخی شکل گرفته و در دوره‌های بعد، به‌ویژه دوره‌های مختلف اسلامی مورد استفاده قرار گرفته است. ولی به علت گستردگی و پیچیدگی این مجموعه، اظهار نظر قطعی در خصوص قدمت، کاربری بخش‌ها، دوره‌های متوالی استقرار و استفاده از آن نیازمند تداوم اقدامات پژوهشی است. در آثار زیرزمینی این امر واضح است که آثار به‌عنوان یک مجموعه طراحی و ساخته شده و کاربری خاصی غیر از پناهگاه داشته است.

روستای انوج در جنوبی‌ترین نقطه دشت سامن و در مسیر ارتباطی ملایر به نهاوند و بروجرد قرار دارد. این منطقه از غنی‌ترین پهنه‌های باستان‌شناختی استان همدان محسوب می‌شود و تپه قلعه بلنده در قلب این روستا، با قدمتی متعلق به هزاره پنجم و ششم قبل از میلاد، پیش از این نیز در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده بود.

در سال ۱۴۰۲ و از محل اعتبارات استانی، مبلغ ۷۵ میلیون تومان به منظور تعیین عرصه و حریم، مستندسازی و تهیه پرونده ثبتی این اثر اختصاص و قرارداد مربوطه با معاونت پژوهشی دانشگاه بوعلی‌سینا منعقد شد.

این دستکند در بین شهرهای زیرزمینی همدان از شرایط بکر ارزشمندی برخوردار است. بر اساس شواهد موجود، تنها اتفاقی که برای این دستکند ۷ هزار ساله رقم خورده است، گمانه‌زنی‌های اولیه باستان‌شناسان میراث فرهنگی است.

تپه باستانی انوج که دستکند در دل آن قرار دارد، از مهم‌ترین آثار باستانی موجود در دشت‌های شرقی زاگرس مرکزی است که از توالی دوره‌های فرهنگی پیش از تاریخ تا عصر حاضر برخوردار است. پس از بررسی‌های اولیه باستان‌شناسان در سال‌های گذشته، قدمت این تپه مفرغ قدیم، دوره میانی و دوره جدید تعیین شد. بر اساس مواد فرهنگی به دست آمده، به‌خصوص سفال‌های پراکنده در سطح و حاشیه تپه، تپه باستانی انوج دوره‌های فرهنگی مس و سنگ، مفرغ (قدیم، میانه، جدید)، اشکانی، قرون میانه، اسلامی و دوره متأخر را دربر گرفته است.

این مجموعه به‌صورت دستکند در بستری از سنگ‌های لاشه موسوم به شیست ایجاد شده و بسیار گسترده می‌باشد. مجموعه شامل اتاق‌ها و سالن‌های متعددی در عمق ۳ تا ۵ متری زمین است که به وسیله راهروهایی به هم ارتباط دارند. ورودی فعلی مجموعه که گویا یکی از دریچه‌ها یا هواکش‌های مجموعه است که به اتاق‌های اصلی منتهی می‌شود، در مجاور تپه باستانی انوج و به‌صورت تونلی تنگ و تاریک در ابعاد حدود ۱۶۰*۶۰ سانتی‌متر است. این دستکند تاریخی که در ۲۵ کیلومتری شهر زیرزمینی سامن در اعماق زمین جای خوش کرده است، ۴۲ سال پیش راهی فهرست آثار ملی شده است. با آنکه بیش از ۴ دهه از کشف آن می‌گذرد، اما تا به امروز نتیجه مطالعات خاصی از دستکند انوج ارائه نشده است.

همچنین در این دستکند فضاها و اتاق‌هایی که دارای ابعاد متغیر و احتمالا کاربری‌های متفاوتی هستند وجود دارد و در بدنه بیشتر آنها سکوهای سنگی وجود دارد و در برخی قسمت‌ها تک اتاق‌هایی دیده می‌شود که دارای یک ورودی و به‌صورت مستقل می‌باشند. فضاهای بزرگتر، ورودی‌های متعدد دارند که به احتمال زیاد به کاربری‌های آنها ارتباط دارد. ارتفاع تقریبی فضاها متغیر است و به‌طور میانگین به اندازه قد یک انسان (حدود ۱۸۰ سانتی‌متر) است.

در بدنه این اتاق‌ها طاقچه‌هایی وجود دارد که احتمالا برای وسایل روشنایی از آن استفاده می‌شده است. در فضاهای بازدید شده، حفره‌های حلقوی مانند به سمت بالا ایجاد شده که شاید برای تأمین اکسیژن یا نور از آن استفاده می‌کردند.

این تونل‌ها در ابتدا با اهداف و اغراض دیگری ایجاد شده‌اند؛ زیرا پناهگاه‌ها در زیر منازل مسکونی و قلعه‌ها ایجاد شده و به‌صورت واحدهای منفرد، مجزا و اختصاصی کاربرد داشتند.

گفتنی است، تپه انوج در شهرستان ملایر، بخش سامن، روستای انوج واقع شده است که مربوط به هزاره ۶ و ۵ قبل از میلاد است. این اثر در تاریخ ۲۴ اسفند ۱۳۵۳ به شماره ۱۰۳۹ در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده است. از نظر آثار باستانی، این روستا دارای یک تپه باستانی و چند برج تاریخی و همچنین یک شهر زیرزمینی است که چندان مورد کاوش قرار نگرفته است.

گفتنی است مدیرکل دفتر ثبت آثار و حفظ و احیای وزارت میراث فرهنگی، از تأیید ثبت ۶ اثر تاریخی و فرهنگی استان همدان در فهرست میراث ملی خبر داد.

علیرضا ایزدی افزود: در جلسه شورای ثبت ملی آثار که در اداره کل میراث فرهنگی استان همدان برگزار شد، ۵ پرونده جدید و یک پرونده مورد اعتراض بررسی و همگی واجد ارزش ثبت شناخته شدند.

وی اظهار کرد: 5 اثر شامل 3 اثر دستکند، یک حمام تاریخی و یک مجموعه آسیاب پس از بررسی‌های کارشناسی و حقوقی، واجد ارزش ثبت تشخیص داده شدند. این آثار شامل «دستکند دهبُنه» در شهرستان تویسرکان، «حمام الوند مریانج»، «آسیاب‌های مریانج»، «دستکند وسمق» در شهرستان درگزین و «مجموعه دستکند انوج» در شهرستان ملایر هستند.

پاکی آوردی ای امید سپید

یلدا شب هندوانه و فال و غزل

حال و هوای صحاف خانه همدان در آستانه بازگشایی مدارس