در هفتهای که نام گردشگری بر آن نهاده شده بود، آنچه برای فعالان این حوزه بیش از همه باقی ماند نه خروجی جدول پر هرج و مرج جشنوارهها و نه برنامههای کوتاهمدت، بلکه نشستها و کارگاههایی بود که امکان تفکر و گفتوگو را فراهم کردند. شاید همین محافل علمی است که میتواند چراغی برای آینده روشن کند؛ زیرا توسعه گردشگری بدون آموزش، نه برای متولیان و جوامع میزبان و نه برای گردشگران، معنای واقعی نخواهد داشت. آموزش همان حلقه گمشدهای است که سالها در شعارها شنیدهایم، اما کمتر در عمل جدی گرفته شده است. کارگاه گردشگری و افقهای تحول پایدار؛ فرصتهای میراث جهانی در همدان نیز دقیقاً بر همین ضرورت انگشت گذاشت و نشان داد که اگر بناست از میراث جهانی و ظرفیتهای بیبدیل آن بهرهای پایدار ببریم، راهی جز عبور از مسیر آگاهی و یادگیری نداریم.
میراث جهانی در کانون توجه
این کارگاه به همت جهاد دانشگاهی واحد استان همدان برگزار شد و ساره پورجهان، پژوهشگر و مدرس گردشگری، بهعنوان سخنران اصلی به تبیین فرصتها و چالشهای پیشروی صنعت گردشگری با تأکید بر میراث جهانی پرداخت.
پورجهان در سخنان آغازین خود مروری تاریخی بر شعارهای روز جهانی گردشگری داشت و نشان داد که از ابتدای قرن جدید تاکنون، همواره موضوع پایداری در کانون توجه بوده است؛ چه آن زمان که در سال ۲۰۰۲ شعار توسعه پایدار برگزیده شد، چه در سال ۲۰۰۳ که کاهش فقر و هماهنگی اجتماعی» مطرح گردید، چه در ۲۰۰۷ با شعار گردشگری درها را به سوی زنان باز میکند و چه در سالهایی که تغییرات آبوهوایی، تنوع زیستی، دسترسی همگانی یا گردشگری روستایی در صدر قرار گرفتند. به گفته او، شعار امسال یعنی گردشگری و تحول پایدار ادامه همین مسیر است و یادآوری میکند که گردشگری میتواند عامل تغییر باشد؛ اما تنها در صورتی که تغییر با اصول پایداری همراه شود.
پایداری؛ راهی دشوار و پرتناقض
پورجهان در ادامه با طرح پرسشی بنیادین، مخاطبان را به تفکر واداشت: آیا توسعه گردشگری الزاماً به معنای افزایش تعداد گردشگران است؟او توضیح داد که نگاه سنتی به توسعه همواره با رشد اقتصادی و افزایش حجم گردشگران گره خورده است، اما این افزایش بدون مدیریت، چیزی جز تهدید برای محیط زیست و میراث فرهنگی نخواهد بود.
وی افزود: پایداری در ذات خود مجموعهای از تضادها را در بر دارد. از یک سو خواهان توسعه اقتصادی هستیم و از سوی دیگر باید از محیط زیست حفاظت کنیم. از یک سو به کاهش کربن میاندیشیم و از سوی دیگر ناچاریم از وسایل نقلیه و پروازهای هوایی استفاده کنیم. رسیدن به صفر کربن در صنعت گردشگری فعلاً بیش از آنکه واقعیت باشد، یک شعار است. اما این به معنای بیعملی نیست؛ بلکه باید راهکارهایی برای کاهش اثرات منفی بیابیم.
فرصتها و تهدیدهای میراث جهانی
این پژوهشگر گردشگری در بخش دیگری از سخنان خود به نقش میراث جهانی پرداخت.
وی گفت: میراث جهانی فرصت بزرگی برای تحقق گردشگری پایدار است، زیرا ارزشهای فرهنگی و طبیعی را بازتاب میدهد و میتواند جوامع محلی را به مشارکت فعال در حفاظت و بهرهبرداری از منابع تشویق کند.
اما او بهروشنی تأکید کرد که همین میراث در معرض تهدید است: ظرفیت تحمل سایتهای میراث جهانی محدود است. حضور بیضابطه گردشگران، فرسایش تدریجی آثار و تهدیدهای فرهنگی و اجتماعی را به همراه دارد. نمیتوان انتظار داشت که در محوطهای مانند تخت جمشید یا تپههای باستانی هزاران گردشگر همزمان حضور یابند و آسیبی رخ ندهد.
مدیریت بازدید؛ راهی برای کاهش فشار
پورجهان مجموعهای از تکنیکها و راهبردها برای کاهش آسیبهای ناشی از گردشگری به میراث جهانی برشمرد؛ از جمله:
تعیین محدودیتهای زمانی برای بازدید و جلوگیری از تراکم بیش از حد، طراحی مسیرهای متنوع برای توزیع گردشگران در بخشهای مختلف سایت ، پایش و محاسبه ظرفیت تحمل هر محوطه تاریخی یا طبیعی ، استفاده از فناوریهای هوشمند و دیجیتال در مدیریت بازدید.
تنوع؛ لازمه پایداری
وی سپس به بحث تنوع در گردشگری پرداخت و گفت: پایداری با تنوع پیوند خورده است. مقاصدی که بتوانند طیف گستردهای از تجربهها و خدمات را ارائه دهند، کمتر با فشار و تراکم مواجه میشوند.
پورجهان با معرفی بازارهای نوظهور توضیح داد: گردشگران سالمند بهدلیل علاقه به سفرهای کوتاهمدت و باکیفیت، بازار ارزشمندی هستند. همچنین، زنان و کودکان میتوانند بهعنوان گروههای هدف دیده شوند. در حوزه گردشگری کودک، ما در حقیقت آینده گردشگری را میسازیم؛ کودکانی که امروز میراث و محیط زیست را لمس میکنند، فردا کمتر به تخریب روی میآورند.
وی همچنین بر اهمیت گردشگری تجربهمحور تأکید کرد: «زمانی که گردشگر خود در فرآیندهایی مثل آشپزی محلی، قالیبافی، سفالگری یا جواهرسازی مشارکت میکند، علاوه بر داشتن تجربهای ناب، احساس مسئولیت بیشتری نسبت به مقصد پیدا میکند. این نوع گردشگری به پایداری واقعی نزدیکتر است.
آموزش؛ کلید گمشده پایداری
محور اصلی سخنان پورجهان در نهایت بر آموزش متمرکز بود. وی گفت: آموزش حلقه گمشده پایداری است. بدون آن، نه متولیان گردشگری و نه جوامع میزبان و نه گردشگران، هیچکدام قادر به حرکت در مسیر پایداری نخواهند بود.
این مدرس دانشگاه افزود: ما نیازمند دو نوع آموزش هستیم؛ از یک سو آموزش عرضهکنندگان خدمات گردشگری و مدیران مقصد، و از سوی دیگر آموزش گردشگران. هر دو گروه باید بدانند چگونه میتوان رفتارهای مسئولانه داشت، از میراث حفاظت کرد و اثرات منفی را کاهش داد.
پورجهان با تأکید بر نقش کودکان در این مسیر اظهار داشت: «آینده گردشگری را همین نسل جدید میسازد. اگر کودکان امروز در سفرهایشان ارزش میراث و محیط زیست را بشناسند، فردا دیگر خاک جزیره هرمز را در کیسههای پلاستیکی جمعآوری نخواهند کرد.
گردشگری پایدار بدون آموزش ممکن نیست
کارگاه گردشگری و افقهای تحول پایدار؛ فرصتهای میراث جهانی در همدان با تأکید بر همین موضوع به پایان رسید: اگرچه دستیابی به گردشگری کاملاً پایدار شاید آرمانی و پرچالش باشد، اما با مدیریت هوشمند، تنوعبخشی به بازارها و مهمتر از همه آموزش، میتوان گامی بلند در این مسیر برداشت.
آنچه در هفته گردشگری امسال بهعنوان دستاورد واقعی باقی ماند، همین نشستها و کارگاهها بود؛ جایی که بهجای شعارهای کلی، درباره چالشهای عینی و راهکارهای عملی صحبت شد. تجربه نشان داده است که توسعه پایدار تنها در پرتو آموزش و آگاهی محقق خواهد شد. اگر آموزش جدی گرفته نشود، میراث جهانی و فرصتهای بیبدیل آن نه به عامل تحول، بلکه به قربانی توسعه ناپایدار بدل خواهد شد.
