لالجین، پایتخت جهانی سفال ایران، روز دوشنبه ۱۹ آبان ماه میزبان نخستین همایش ملی زنجیره ارزش سفال و سرامیک بود؛ رویدادی که با حضور مریم جلالی، معاون هنرهای سنتی و صنایعدستی کشور، جمعی از مسئولان ملی و استانی، استادان دانشگاه، هنرمندان و فعالان صنایعدستی برگزار شد و به بررسی جایگاه سفال در اقتصاد فرهنگی و هویت ملی ایران پرداخت.
این همایش به میزبانی شهر جهانی سفال، در حالی برگزار شد که لالجین این روزها بار دیگر به نماد پیوند علم، هنر و صنعت بدل شده است. در این آئین، معاون وزیر میراثفرهنگی از آغاز بررسی طرح مدیریت جامع زنجیره ارزش صنایعدستی در کمیسیون فرهنگی دولت خبر داد و لالجین را نمونهای کامل از اقتصاد هویتبنیان دانست.
سفال لالجین ترازترین اقتصاد هویتبنیان ایران است
در آغاز این همایش، مریم جلالی با نگاهی جامع به جایگاه صنایعدستی در اقتصاد ملی گفت: صنایعدستی ایران، بهویژه سفال لالجین، در دل همه ناترازیهای اقتصادی، ترازترین بخش است؛ زیرا مبتنی بر تاریخ، کاربردی و دارای مشتریان مشتاق صادراتی است. سفال، هنری است که ریشه در خاک و فرهنگ دارد و تکیهگاه اقتصاد هویتبنیان کشور است.
وی با اشاره به بررسی طرح مدیریت جامع زنجیره ارزش صنایعدستی در کمیسیون فرهنگی دولت افزود: این طرح با هدف یکپارچهسازی سیاستها، حمایتها و فرآیندهای تولید و صادرات در حال بررسی است و امیدواریم با همگرایی همه دستگاهها، بتوانیم برای نخستین بار زنجیره کامل تولید تا بازار صنایعدستی را مدیریت کنیم.
جلالی لالجین را شهری با ظرفیت جهانی دانست و اظهار کرد: لالجین میتواند به یک تمپارک صنایعدستی و جهانشهر قصهمحور تبدیل شود. ما باید از توصیف ظرفیتها عبور کنیم و این ظرفیت را به بهبود واقعی وضعیت معیشت و تولید هنرمندان تبدیل کنیم.
وی با تأکید بر ماهیت فرهنگی سفال گفت : سفال نخستین هنری است که تاریخ و تمدن به آن وابستهاند، حتی پیش از کشف آتش. در هر ظرف سفالی روح مهماننوازی ایرانی جاری است؛ هنری که هم دوستدار محیطزیست است و هم بازتابدهنده اخلاق و زیباییشناسی ایرانی.
معاون هنرهای سنتی و صنایعدستی کشور با اشاره به اهمیت بهروزرسانی دانش این صنعت تصریح کرد: زنجیره ارزش، مفهومی اقتصادی است، اما ما باید در کنار آن روح ایرانی، قصهمحوری و ارزش تاریخی را نیز زنده کنیم. این هنر اگر به زبان امروز مجهز شود، نهتنها بازار داخلی، بلکه بازار جهانی را نیز تسخیر خواهد کرد.
وی در بخش دیگری از سخنانش به چالش انتقال تجربه بین نسلها پرداخت و گفت: احیای نسل پیشکسوت و جذب نسل جدید، بدون نقش خانواده ممکن نیست.
بسیاری از جوانان خسته شده و از این حرفه فاصله گرفتهاند. باید خانواده را در دل زنجیره تولید قرار دهیم تا پیوند میان مهارت، عاطفه و اقتصاد برقرار بماند.
جلالی در پایان بر ضرورت همگرایی بین نهادها تأکید کرد و گفت: از فنیوحرفهای و تأمین اجتماعی تا محیطزیست، آموزش عالی، آموزشوپرورش و حتی شهرداریها، همه باید در یک مسیر حرکت کنند. ما در برابر طبیعت، خانواده و وطن مسئولیم و باید مفهوم انسان مولد را در صنایعدستی احیا کنیم؛ انسانی که تولیدش تنها کالا نیست، بلکه اخلاق، عاطفه، قانون، جمعیت و ثروت است.
لالجین، پایلوت ملی توسعه صنایعدستی
در ادامه مراسم، رئیس اتحادیه سفال و سرامیک لالجین، به بیان مشکلات و مطالبات هنرمندان پرداخت و گفت: لالجین پایلوت سفال و سرامیک ایران است اما درگیر پیچیدگیهای اداری برای برداشت خاک و تأمین مواد اولیه شده است. انتظار داریم این همایش خروجی مشخصی برای هنرمندان داشته باشد، از جمله ایجاد آزمایشگاه مواد منطقهای در لالجین.
مهدی کشوری افزود: در این شهر بیش از هزار و ۲۰۰ کارگاه فعال وجود دارد و تقریباً در هر کوچه صدای چرخ سفالگری شنیده میشود. لالجین شایسته نگاهی ویژه است تا جایگاه شهر جهانی سفال تثبیت شود.
کشوری نوسانات قیمت خاک و لعاب، ضعف سرمایه در گردش و نبود آموزش تخصصی را از موانع توسعه دانست و گفت: ضروری است صندوقهای حمایتی کمبهره برای تعاونیها راهاندازی شود. از سوی دیگر، نوسازی کورههای سنتی برای کاهش مصرف سوخت و ارتقای کیفیت تولید باید در دستور کار قرار گیرد.
وی در بخش دیگری با اشاره به نبود آموزش رسمی در این رشته تأکید کرد:
در حالیکه لالجین جهانی است، حتی یک رشته مرتبط در هنرستانها یا دانشگاههای شهر وجود ندارد. حضور دانشگاهیان در این همایش امیدبخش است و باید به تعامل علم و تجربه در کارگاهها منجر شود.
کشوری در پایان تشکیل دبیرخانه دائمی سفال و سرامیک را خواست هنرمندان لالجین دانست و گفت: مشکلات بیمه، انرژی و زیرساخت باید با نگاه ملی حل شود تا لالجین به الگوی توسعه پایدار صنایعدستی تبدیل گردد.
سفال، حلقه پیوند فرهنگ، صنعت و اقتصاد
در ادامه، سید مجتبی حسینی معاون هماهنگی امور اقتصادی استاندار همدان، با تأکید بر اهمیت زنجیره ارزش گفت: لالجین تنها یک شهر نیست، بلکه میراثی زنده از فرهنگ ایرانی است. اینجا جایی است که خاک بیجان در دستان هنرمندان جان میگیرد و به اثر هنری بدل میشود.
وی افزود: زنجیره ارزش سفال، چرخهای فرهنگی، هنری و صنعتی است که از پنج حلقه اصلی تشکیل میشود: تأمین مواد اولیه، طراحی و مهارت، تولید و فرآوری، بستهبندی و برندسازی، و در نهایت بازاریابی و صادرات.
حسینی با اشاره به لزوم استانداردسازی استخراج خاک و فرآیند تولید گفت: در بخش طراحی و مهارت، استادکاران لالجینی غیرقابل جایگزینی هستند و در حلقه بستهبندی و برندسازی باید کار جدیتری انجام شود تا محصول ایرانی به ارزش واقعی خود برسد.
وی از طرح احیای دهکده گردشگری لالجین خبر داد و گفت:این طرح میتواند حلقه اتصال اقتصاد گردشگری و صنایعدستی باشد. تسهیلات این حوزه از ۷۲ میلیارد تومان در سال گذشته به ۱۶۰ میلیارد تومان در سال جاری افزایش یافته است.
لالجین، جلوهای از پیوند سفال و گردشگری فرهنگی
فرماندار شهرستان بهار نیز در سخنانی لالجین را جلوهای از پیوند سفال و گردشگری دانست و گفت: حضور گردشگران در لالجین عمدتاً در روز است و شبها شهر خلوت میشود. باید زیرساخت اقامتی و فرهنگی ایجاد شود تا ماندگاری گردشگران افزایش یابد.
ابراهیم لشکریآزاد افزود: با همکاری هنرمندان و بخش خصوصی میتوان اقامتگاههای بومگردی و رویدادهای فرهنگی متناسب با اصالت لالجین برپا کرد. همچنین در تلاشیم خواهرخواندگی لالجین با شهرهایی در تونس و ترکیه را نهایی کنیم تا تعاملات بینالمللی تقویت شود.
دانش و پژوهش، حلقه مفقوده زنجیره سفال
در پایان، دبیر کمیته علمی همایش و عضو هیأت علمی دانشگاه بوعلیسینا، با تأکید بر ضرورت نگاه علمی به توسعه صنایعدستی گفت : این همایش با هدف شناسایی حلقههای مفقوده در زنجیره تولید سفال برگزار شد. حذف هر حلقه میتواند کل فرآیند را مختل کند. یعقوب محمدیفر افزود: دانشگاه بوعلیسینا در تلاش است رشته سفال و سرامیک را راهاندازی کند تا آموزش دانشگاهی در کنار تجربه کارگاهی پیش برود. هدف، پیوند علم، هنر و صنعت در بستر توسعه پایدار است.
وی با اشاره به آمار تولید و صادرات اظهار کرد: لالجین بیش از یکسوم سفال کشور را تولید میکند و محصولاتش به کشورهای متعدد از جمله آلمان، ترکیه و عمان صادر میشود. برخی از این کشورها خود صادرکنندهاند اما از لالجین هم محصول وارد میکنند، که این نشاندهنده کیفیت جهانی سفال ایرانی است.
وی تحلیل آماری زنجیره ارزش را نیز مطرح کرد و گفت: در استان همدان سهم طراحی صفر درصد، تأمین مواد اولیه ۳۰ درصد، تولید و بستهبندی ۲۰ درصد، حملونقل ۲۰ درصد، فروش ۵ درصد و بازاریابی صفر درصد است. هدف ما افزایش سهم طراحی و بازاریابی و بازگرداندن سود واقعی به هنرمندان است.
نتیجه یک همافزایی ملی
نخستین همایش ملی زنجیره ارزش سفال و سرامیک در لالجین، صحنهای از همافزایی میان دولت، دانشگاه و هنرمندان بود؛ رویدادی که از نگاه ناظران، نه فقط یک گردهمایی علمی، بلکه نقطه عطفی برای بازتعریف اقتصاد فرهنگی در ایران به شمار میآید.
لالجین بار دیگر نشان داد که میتواند پرچمدار پیوند هویت، هنر و توسعه باشد جایی که خاک در دستان هنرمند به زبان فرهنگ سخن میگوید و سفال، ترازترین اقتصاد هویتبنیان این سرزمین لقب میگیرد.
