یک سال پس از جهانی شدن هگمتانه
در ششم مردادماه ۱۴۰۳، تپه تاریخی هگمتانه، بهعنوان یکی از شاخصترین میراثهای فرهنگی ایران، در فهرست آثار جهانی یونسکو ثبت شد؛ اتفاقی کمنظیر که با موجی از شور، امید، و انتظار همراه بود. اما حالا، یک سال پس از آن رخداد مهم، پرسشهای جدی از این قبیل که حالا چه فرآیندی در انتظار هگمتانه پس از جهانی شدن است درباره دستاوردها، مسیر سپریشده و مسیر پیشرو مطرح است.
در همین راستا، محمدرضا عراقچیان، دکتری شهرسازی، استاد دانشگاه، پژوهشگر معماری و شهرسازی، و از چهرههای شناختهشده حوزه رسانه و مدیریت شهری با تحلیلی جامع، از ابعاد مغفول و ظرفیتهای نهفته سایت جهانی هگمتانه و دیگر آثار تاریخی استان و هگمتانه پس از جهانی شدن با همدان پیام گفتوگویی انجام داد که در آن سایت جهانی را نیازمند اجرای برنامههای مدون دانست و تأکید کرد هگمتانه مسئولیت مشترک همه سازمانهاست، هیچکس در برابر این مسئولیت حساس معاف نیست.
شادی جهانی شدن کوتاه بود
عراقچیان در ابتدای گفتوگو با اشاره به فضای شعفآلود سال گذشته همزمان با جهانی شدن هگمتانه گفت و افزود: ثبت جهانی تپه هگمتانه در یونسکو، لحظهای تاریخی برای مردم، مسئولان، و دوستداران میراث فرهنگی ایران بود. این ثبت جهانی میتوانست موتور محرک تحولی عظیم در حوزه گردشگری و توسعه پایدار استان همدان باشد، اما متأسفانه در عمل، بسیاری از فرصتها مغفول ماندند.
وی ضمن اشاره به ضعفهای ساختاری، عنوان کرد: نبود برنامهریزی منسجم، نبود سازوکارهای هماهنگ، ضعف شدید در زیرساختهای اداری، و کمبودهای جدی در منابع انسانی، امکانات و بودجه، موجب شد شور اولیه تداوم نیابد و تپه هگمتانه به حال خود رها شود.
بحران ساختاری در گردشگری
این استاد شهرسازی در تحلیلی صریح، ریشه بسیاری از مشکلات را در ساختار اداری دانست و گفت: یکی از مهمترین خلأهای استان همدان، حذف کارگروه گردشگری از فهرست کارگروههای اصلی استانی است. این تصمیم سبب شده مدیریت حوزه گردشگری دچار سرگردانی شود؛ نه معاونت عمرانی، نه معاونت سرمایهگذاری و نه معاونت اجتماعی استانداری بهدرستی نمیتوانند این وظیفه را به دوش بکشند.
وی در ادامه راهکار مشخصی نیز پیشنهاد داد و تأکید کرد: تأسیس دفتر امور گردشگری یا معاونت گردشگری ذیل ساختار استانداری، امری حیاتی است. این دفتر باید دارای اختیارات اجرایی، اعتباری و ساختاری لازم برای برنامهریزی و پیگیری امور مرتبط با سایتهای تاریخی باشد.
شورای راهبردی هگمتانه؛ نهاد مغفول در تصمیمسازی
وی با اشاره به اهمیت شورای راهبردی گفت: شورای راهبردی تپه هگمتانه در سطح استانی باید با ریاست استاندار بهطور منظم و هدفمند برگزار شود. پرسش اینجاست که در یک سال گذشته، این شورا چند بار تشکیل شده و چه تصمیمات اجرایی اتخاذ کرده است؟ عراقچیان معتقد است که بسیاری از سازمانها بهعلت فقدان سیاستگذاری دقیق، مشارکت مؤثری در حفظ و توسعه سایت جهانی ندارند.
مسئولیت جمعی؛ هیچ سازمانی معاف نیست
وی در بخشی از سخنانش، بر نقش فرابخشی تمام دستگاهها تأکید و بیان کرد: سایت جهانی هگمتانه، یک میراث ملی است و صرفاً به سازمان میراث فرهنگی محدود نمیشود. ادارات و نهادهای مختلف، حتی آنهایی که در نگاه نخست ارتباط مستقیمی ندارند، موظف به مشارکت هستند.
این کارشناس شهری مثالهایی از نقش دستگاهها ارائه داد: از جمله اینکه اداره ثبتاحوال باید ثبت وقایع ثبتی این محدوده تاریخی را با اولویت انجام دهد و اداره پست میتواند تمبر یادبود هگمتانه منتشر کند. همچنین راهنمایی و رانندگی باید نگاه ویژهای به نظم ترافیکی پیرامون سایت داشته باشد.
در کنار این موارد وی گفت: اداره برق، شرکت آب، محاکم قضایی، سازمان محیطزیست و دیگر نهادها باید خدمات خود را با سرعت و توجه بیشتری ارائه دهند. دانشگاهها میتوانند پروژههای تحقیقاتی در حوزه کالبد تاریخی، روانشناسی اجتماعی، اقتصاد شهری و مدیریت شهری تعریف و اجرا کنند. اصناف، تاکسیرانی، اتوبوسرانی، شرکتهای حملونقل نیز باید در این زمینه نقش فعالتری ایفا کنند.
این عضو هیأت علمی دانشگاه که از کارشناسان مطرح رسانه نیز هست، گفت: هیچ نهاد و سازمانی حق ندارد بگوید: “من با سایت جهانی هگمتانه کاری ندارم.” این نگاه باید به کلی از ساختار مدیریت شهری استان پاک شود.
از هگمتانه تا نوشیجان و لائودیسه؛ معرفی، مستندسازی، ثبت
عراقچیان نگاه آیندهمحور و توسعهگرایانهای به دیگر ظرفیتهای استان داشت و گفت: هگمتانه آغاز راه است، نه پایان آن. استان همدان دارای آثار بسیار ارزشمندی است که قابلیت ثبت جهانی دارند، مانند معبد لائودیسه در نهاوند، سایت باستانی نوشیجان در ملایر، بافت تاریخی و بازار همدان، غار علیصدر و دیگر آثار برجسته. وی تأکید کرد که مهمترین گام نخست، شناساندن این آثار به مردم خود استان است: هنوز بسیاری از مردم همدان سایت نوشیجان را نمیشناسند یا با معبد لائودیسه آشنا نیستند. ما نیازمند نه فقط مستندسازی و ثبت، بلکه کار فرهنگی عمیق برای معرفی این آثار به عموم هستیم.
ضرورت چشمانداز بلندمدت؛ از شعار تا راهبرد
عراقچیان پیشنهاد کرد: استان نیازمند تدوین یک چشمانداز ۵ ساله و ۱۰ ساله در حوزه گردشگری است. ما باید به وضوح بدانیم که در چه مرحلهای هستیم، به کجا میخواهیم برسیم و چه ابزارهایی برای تحقق آن در اختیار داریم. وی بر ضرورت بازتأسیس کمیته گردشگری، دفتر مطالعات و دبیرخانه گردشگری در استانداری تأکید کرد و گفت: یک سیستم فعال و دائمی باید با رصد، سیاستگذاری، و نظارت، فرایند توسعه گردشگری را بهصورت مداوم مدیریت کند.
گردشگری در تمام فصول؛ نه فقط تابستان
وی در پایان با نگاهی به برنامهریزی فصلی اظهار کرد: استان همدان در تابستان با کمبود گردشگر مواجه نیست، اما زمستانها تقریبا خلوت است. ما باید با برنامهریزی فرهنگی، نمایشگاهها، فستیوالها، تورهای تخصصی، برنامههای هنری و رویدادهای علمی، زمستان را به یک فصل گردشگری فعال تبدیل کنیم.
آیندهای روشن، در گرو همدلی و اراده
عراقچیان در جمعبندی این گفتوگو، با وجود همه انتقادات و دغدغهها، امیدوارانه گفت: امیدوارم روزی برسد که استان همدان چندین اثر ثبتشده جهانی، دهها اثر ملی شناختهشده، و جایگاهی برجسته در گردشگری فرهنگی کشور داشته باشد. این آرزو دور از دسترس نیست، اگر همه نهادها، از دولت تا مردم، از دانشگاهها تا کسبوکارها، با همدلی، تعهد، و برنامهریزی به میدان بیایند.
