موزه مشارکتی میدان مرکزی شهر به نام شهرداری همدان
صدور پروانه فعالیت موزه مشارکتی میدان مرکزی شهر به نام شهرداری همدان، اگرچه در ظاهر یک اقدام اداری به نظر میرسد، اما در واقع نقطه عطفی در تثبیت جایگاه موزههای شهری در ساختار مدیریت میراثفرهنگی همدان است؛ شهری که زیر هر متر از خاک آن، تاریخ نفس میکشد و هر پروژه عمرانی میتواند به یک کاوش باستانشناسی بدل شود.
میدان مرکزی شهر که همچنان در حافظه جمعی شهروندان با نام قدیمی خود نیز شناخته میشود یکی از مهمترین گرههای تاریخی، اجتماعی و شهری همدان است. این میدان نهتنها محل تلاقی شش خیابان اصلی شهر بهشمار میآید، بلکه در امتداد محور تاریخی منتهی به تپه باستانی هگمتانه قرار دارد؛ محوری که سالهاست بهعنوان یکی از مهمترین پروندههای میراثی کشور برای تقویت جایگاه جهانی همدان مطرح است.
از پروژه عمرانی تا کشف لایههای تاریخی
ماجرای شکلگیری موزه میدان امام(ره) از دل یک پروژه عمرانی آغاز شد. در جریان عملیات اجرایی و حفاریهای مرتبط با ساماندهی میدان، لایههایی از ساختارهای تاریخی نمایان شد؛ کشفیاتی که بار دیگر این گزاره را تأیید کرد که همدان شهری «چندلایه» است. در این شهر، گذشته صرفاً در موزهها نگهداری نمیشود؛ گذشته زیر خیابانها، پیادهراهها و ساختمانهای معاصر جریان دارد.
در بسیاری از شهرهای تاریخی، کشف آثار در پروژههای عمرانی به تعلیق طرحها یا حتی حذف شواهد منجر میشود؛ اما در میدان شهر ، مسیر متفاوتی سپری شد. با هماهنگی میان شهرداری و ادارهکل میراثفرهنگی استان، تصمیم بر آن شد که بخشی از لایههای کشفشده حفظ و در قالب یک فضای موزهای به نمایش گذاشته شود. همین تصمیم، هسته اولیه موزه مشارکتی میدان امام(ره) را شکل داد؛ موزهای که در دل شهر و در مجاورت زندگی روزمره شهروندان تعریف شده است.
همدان؛ شهری بر فراز تاریخ
اهمیت این موزه زمانی روشنتر میشود که به جایگاه تاریخی همدان توجه کنیم. تپه باستانی هگمتانه که بقایای پایتخت مادها را در خود جای داده، گواهی بر پیشینه چند هزار ساله این شهر است. از دوره مادها و هخامنشیان تا اشکانی و ساسانی و سپس دوران اسلامی، لایههای تمدنی متعددی در این محدوده شکل گرفته و روی هم انباشته شدهاند.
این تراکم تاریخی، هم فرصت است و هم چالش. فرصت از آن جهت که ظرفیت بینظیری برای روایت تداوم تمدنی فراهم میکند و چالش از آن جهت که هر مداخله شهری نیازمند دقت، نظارت و هماهنگی جدی با نهادهای میراثی است. موزه میدان امام(ره) دقیقاً در نقطه تلاقی این فرصت و چالش شکل گرفته است.
بر اساس پروانه صادرشده، مدیریت موزه ــ از حفاظت و حراست تا ساماندهی فضا، استقرار راهنماها و معرفی مجموعه بر عهده شهرداری همدان خواهد بود و فرآیندهای تخصصی و صدور مجوزهای مرتبط زیر نظر ادارهکل میراثفرهنگی انجام میشود. این مدل، نوعی موزه «مشارکتی» را رقم میزند که در آن مدیریت شهری نقش مستقیم در نگهداری و بهرهبرداری از میراث تاریخی ایفا میکند.
در شرایطی که بسیاری از موزههای کشور با محدودیت اعتباری و نیروی انسانی مواجهاند، سپردن بخشی از مسئولیتها به مدیریت شهری میتواند به پویایی بیشتر مجموعه کمک کند؛ بهشرط آنکه نگاه به موزه صرفاً نمادین یا تبلیغاتی نباشد.
اگر این فضا به محلی برای روایت مستند و دقیق تاریخ تبدیل شود، میتواند به یکی از جاذبههای شاخص گردشگری شهری بدل شود؛ اما اگر به یک ویترین کممحتوا محدود شود، فرصت ارزشمندی از دست خواهد رفت.
کاوشها و کشفیات؛ روایت لایههای پنهان
هرچند جزئیات کامل یافتههای باستانشناسی میدان بهصورت گسترده منتشر نشده، اما بر اساس اطلاعات موجود، لایههای کشفشده شامل بقایای معماری و ساختارهایی است که به دورههای مختلف تاریخی تعلق دارند. این کشفیات بار دیگر فرضیه تداوم سکونت در محدوده مرکزی شهر را تقویت میکند؛ فرضیهای که سالهاست با استناد به یافتههای هگمتانه و دیگر نقاط تاریخی شهر مطرح میشود.
نکته مهم آن است که این آثار، جدا از بستر خود معنا ندارند. ارزش واقعی آنها در پیوندشان با جغرافیای تاریخی شهر است. وقتی بازدیدکننده در میدان امام(ره) قدم میزند و همزمان لایهای از تاریخ را در زیر پای خود میبیند، ارتباطی عینی با گذشته برقرار میک
