پایگاه اطلاع رسانی روزنامه همدان پیام

کریسمس در شهر کهن ادیان

ناقوس‌های خاموش؛ پیام‌های زنده

نویسنده : مریم مقدم

کریسمس، تنها یک جشن مذهبی نیست؛ روایتی جهانی از امید، صلح و مهربانی است که قرن‌هاست در حافظه جمعی بشریت تکرار می‌شود.

میلاد حضرت عیسی مسیح (ع)، پیامبری که پیامش بر محبت، بخشش و همزیستی استوار بود، هر ساله بهانه‌ای می‌شود برای بازخوانی ارزش‌هایی که فراتر از مرزهای دینی و جغرافیایی معنا پیدا می‌کنند. در این میان، شهرهایی با پیشینه کهن و چندلایه فرهنگی، بیش از دیگر نقاط، بستر عینی این همزیستی را به نمایش می‌گذارند؛ همدان یکی از شاخص‌ترین آنهاست.

کریسمس یا نوئل در آئین مسیحیت، جشنی است برای گرامیداشت زادروز حضرت مسیح (ع).

بیشتر پیروان کلیسای کاتولیک روم و آئین پروتستان، ۲۵ دسامبر را به عنوان روز میلاد مسیح جشن می‌گیرند و مراسم آن از شامگاه ۲۴ دسامبر آغاز می‌شود.

کلیساهای ارتودوکس نیز در بسیاری از نقاط جهان همین تاریخ را پاس می‌دارند. در این میان، ارامنه با سنتی خاص و ریشه‌دار، روز ششم ژانویه را همزمان به عنوان میلاد و غسل تعمید حضرت مسیح جشن می‌گیرند؛ آئینی که تفاوت تقویمی آن، به تنوع درون‌دینی مسیحیت اشاره دارد.

مراسم کریسمس تنها به نیایش محدود نمی‌شود. حضور در کلیسا، برگزاری عشای ربانی، دعا و نیایش‌های جمعی، تبرک آب، سرودهای مذهبی و گردهمایی‌های خانوادگی، بخش جدایی‌ناپذیر این جشن است.

درخت کریسمس با چراغ‌ها و گوی‌های رنگین و چهره نمادین بابانوئل، بیش از آنکه جلوه‌ای تجملی باشند، بازمانده سنت‌هایی هستند که بر سخاوت و کمک به نیازمندان تأکید دارند. بابانوئل برگرفته از شخصیت تاریخی «سن نیکولاس» است؛ کشیشی در قرن چهارم میلادی از اهالی آناتولی که به بخشندگی و حمایت از فقرا شهرت داشت.

همدان؛ شهر خاطره‌های مشترک ادیان

در آستانه کریسمس، ردپای این جشن در همدان نیز دیده می‌شود. ویترین مغازه‌ها با درختان کاج تزئین‌شده، ریسه‌های نور و نمادهای کریسمسی رنگ دیگری می‌گیرد؛ نشانه‌ای کوچک اما معنادار از حضور تاریخی مسیحیان در این شهر.

همدان، به عنوان یکی از کهن‌ترین شهرهای ایران، همواره محل تلاقی فرهنگ‌ها و ادیان مختلف بوده است. وجود بناهای مذهبی متنوع، گواهی روشن بر سابقه همزیستی مسالمت‌آمیز اقلیت‌های دینی در کنار اکثریت مسلمان این شهر است.

در دوره‌های مختلف تاریخی، کلیمیان و مسیحیان در همدان ساکن بوده‌اند و آثار حضور آنان هنوز در لایه‌های شهری قابل مشاهده است؛ از گورستان‌های قدیمی در محدوده پارک حضرت مریم (س) و محله سبدبافان گرفته تا کلیساهایی که هرکدام بخشی از حافظه تاریخی شهر را در خود نگه داشته‌اند.

با این حال، تحولات جمعیتی در دوره معاصر، به‌ویژه مهاجرت اقلیت‌ها به شهرهای بزرگ‌تر مانند تهران، سبب شده امروز تنها چند خانواده مسیحی و کلیمی در همدان باقی بمانند؛ واقعیتی که زنگ خطری برای فراموشی این میراث ناملموس است.

کلیساها؛ روایتگران خاموش تاریخ

همدان با وجود جمعیت محدود مسیحیان، میزبان 5 کلیساست؛ ظرفیتی کم‌نظیر که جایگاه تاریخی این شهر را در میان سکونتگاه‌های مسیحیان ایران نشان می‌دهد. کلیساهای «گریگوری استپان»، «حضرت مریم (س)»، «آنجیلی»، «پروتستان» و «کاتولیک حضرت رافائیل» هر یک به دوره‌ای خاص تعلق دارند و سبک‌های متفاوت معماری مذهبی را بازنمایی می‌کنند.

کلیسای گریگوری استپان، یکی از کهن‌ترین این بناهاست که در سال ۱۶۷۶ میلادی، همزمان با دوره شاه سلیمان صفوی ساخته شد. این کلیسا که در بخش شرقی تپه هگمتانه قرار دارد، با 4ستون مدور و قوس‌های جناغی، نمونه‌ای شاخص از تلفیق معماری بومی و مذهبی است. نمای آجری داخلی، طاق‌نماهای بیرونی با قوس‌های هلالی و برج ناقوس مدور با الهام از گنبدهای رک، این بنا را به اثری متمایز تبدیل کرده است.

در نزدیکی آن، کلیسای حضرت مریم (س) متعلق به مذهب ارتودوکس قرار دارد؛ بنایی آجری از دوره قاجار که در سال ۱۳۷۷ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید. طاق‌های رومی، سالن اصلی و کتابخانه این کلیسا، نشان‌دهنده اهمیت آموزشی و مذهبی آن در دوره فعالیتش است. با ایجاد این کلیسا، برخی از کلیساهای قدیمی‌تر به تدریج متروکه شدند.

کلیسای آنجِلی همدان، واقع در خیابان طالقانی و محوطه بیمارستان اکباتان، از دیگر بناهای ارزشمند دوره قاجار است. این کلیسا با سنگ سیاه دیوین و به شیوه خشت‌چین ساخته شده و کلاف‌بندی‌های چوبی سقف شیروانی آن، جلوه‌ای خاص به فضای داخلی داده است.

با وجود ثبت ملی در سال ۱۳۷۸، این بنا در سال‌های اخیر به دلیل بی‌توجهی و حوادث طبیعی دچار آسیب‌های جدی شده؛ وضعیتی که پرسش‌های جدی درباره حفاظت از میراث اقلیت‌های دینی مطرح می‌کند.

کلیسای کاتولیک؛ تنها فضای فعال مذهبی

در میان کلیساهای همدان، کلیسای کاتولیک حضرت رافائیل تنها بنایی است که همچنان به طور فعال میزبان مراسم مذهبی مسیحیان است. این کلیسا که در سال ۱۹۵۶ میلادی در میدان آرامگاه بوعلی ساخته شد، با پلان مستطیلی، ستون‌های مربعی و فضایی ساده اما صمیمی، هر یکشنبه پذیرای مسیحیان شهر است. وجود تنها ده ردیف نیمکت و فرش قرمز میانی، فضای کوچک اما زنده این کلیسا را شکل داده است؛ فضایی که بیش از هر چیز، بر تداوم یک حضور تاریخی دلالت دارد.

فراتر از یک جشن

میلاد مسیح در همدان، صرفاً یادآور یک مناسبت مذهبی نیست؛ نشانه‌ای است از لایه‌های پنهان همزیستی در شهری که قرن‌ها ادیان مختلف را در خود جای داده است. کلیساهای همدان، حتی اگر درهای برخی از آن‌ها بسته مانده باشد، همچنان روایتگر تاریخ گفت‌وگوی ادیان در مادستان هستند. حفظ این بناها و بازخوانی نقش آن‌ها، نه از سر نوستالژی، بلکه به‌عنوان بخشی از هویت فرهنگی شهر، ضرورتی انکارناپذیر است؛ ضرورتی که بدون توجه عملی، به‌تدریج به خاطره‌ای محو تبدیل خواهد شد.

پاکی آوردی ای امید سپید

یلدا شب هندوانه و فال و غزل

حال و هوای صحاف خانه همدان در آستانه بازگشایی مدارس