■ پرونده هگمتانه، علیصدر، دست کندها و کاروانسراها در حال پیگیری است
گنبد علویان به همراه ۵ اثر دیگر از کشورمان در جمع آثار میراث جهان اسلام قرار گرفت.
5 اثر فرهنگی و تاریخی ایران شامل: «منظر فرهنگی قلعهالموت»، «مجموعه آرامگاهی شیخ احمد جام»، «مجموعه تاریخی بسطام»، «منظر فرهنگی ماسوله» و «گنبد علویان همدان» در فهرست میراث جهان اسلام ثبت شد. پرونده این آثار با هماهنگی کمیسیون ملی آیسسکو ایران به دبیرخانه این کمیسیون ارسال شده بود.
آیسسکو برای شناسایی، معرفی و حفاظت بهتر میراث جهان اسلام چند سالی است که در حال تدوین فهرستی از آثار شاخص فرهنگی و تاریخی جهان اسلام است. این فهرست به جهان اسلام اختصاص دارد و غیر از فهرست میراث جهانی یونسکو است.
گنبدعلویان در همدان توسط خاندان علویان ابتدا به عنوان مسجد احداث شده است، اما در دورههای بعد با ایجاد سردابی در زیرزمین به مقبره آن خاندان تبدیل شده است.
نامگذاری این بنا به «گنبد» علویان به این دلیل بوده که در گذشتههای دور این بنا دارای گنبد بوده و در اثر گذشت زمان گنبد آن فرو ریخته است. همچنین علاقه شدید مردم به سادات و دوستداران امام علی(ع) و مدفون بودن 2 تن از خاندان علویان در این بنا از دلایل دیگر این عنوان بوده است.
گنبد علویان به لحاظ معماری و از لحاظ هنر گچبری و آجرکاری از آثار ارزشمند و کمنظیر سدههای میانی دوره اسلامی (سدههای۶ و ۷ هجری) است. شکل ظاهری گنبدعلویان شبیه گنبد سرخ مراغه است که در سال ۵۴۲ هجری قمری ساخته شده و ابعاد داخلی آن (۸ متر در ۸ متر) و تزیینات غنی و متراکم و در عینحال رازآمیز و چشمنواز درون بنا تا حدودی مشابه بنای گنبد حیدریه قزوین است که از بناهای اوایل قرن ششم هجری قمری است.
این بنای زیبا بهصورت مکعبی 4 ضلعی در ابعاد 8/12 در 5/12متر و ارتفاع 5/11متر ساخته شده و 4جرز ستون مانند به ارتفاع 5/9 متر با قطری قریب به 2 متر و شبیه برجهایی در 4گوشه آن را در میان گرفتهاند.
هر یک از برجها دارای 5 طاقنمای فرو رفته مثلثی به ارتفاع 8 متر و عرض یک متر و عمق نیممتر است که از حیث مقطع جرزها را بهصورت نیمی از یک ستاره 8پر درآورده است.
دیوارهها و طاقنماهای داخلی بنا نیز با تزئینات فراوان گچبری با طرحهای متنوع اسلیمی و هندسی به گونه بسیار زیبا و پرکار تزئین شده است.
در ضلع جنوبی داخل بنا، محراب قرار گرفته که از نمونههای نادر معماری اسلامی ایران به شمار میرود که قسمتهای مختلف این محراب نیز با کتیبههای مختلف قرآنی و نقوش گیاهی و هندسی به مانند دیگر اضلاع داخلی بنا تزئین شده است.
گنبد علویان با توجه به قدمت ۹۰۰ ساله و همچنین شگفتی و جذابیتهای بسیار بالای معماری و گچبریهای زیبا یکی از جاذبههای گردشگری استان همدان برای گردشگران داخلی و خارجی محسوب میشود. حالا این بنا یکی از آثار جهانی میراث اسلامی در ایسسکو است.
شاهکار معماری پس از اسلام
گنبد علویان در چهارباغ علویان در نزدیکی میدان امامزاده عبدا... شهر همدان قرار دارد. این اثر یکی از شاهکارهای معماری و گچبری پس از اسلام در همدان و در سال ۱۳۱۰ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
خاقانی به کنایه از آن به عنوان گنبد سبز یاد کرده است و فرهنگ عامیانه مردم استان همدان نیز بر این امر دلالت دارد که میگوید:
دلا دوشم دلا دوشم دلا دوش
به حق گنبد سبز سیهپوش
علت نامگذاری این بنا به گنبد علویان این است که این بنا در گذشتههای دور دارای گنبد بوده، گرچه در اثر گذشت زمان، گنبد آن فرو ریخته است. از سوی دیگر، علاقه شدید مردم به سادات و دوستداران حضرت علی(ع) و مدفون بودن 2 تن از خاندان علویان در این بنا، موجب شده که آن را به این نام بخوانند.
گنبد علویان به اعتبار تحقیقات باستانشناسان، بنایی مغولی یا به عبارتی سلجوقی تکاملیافته است. این گنبد به دلایل متعدد از جمله ویژگیهای منحصربهفرد کالبدی و ظرافت و تزیینات استثنایی آن، همواره مورد توجه ویژه محققان قرار داشته است.
ایسسکو کجاست؟
مدیرکل میراثفرهنگی همدان در زمینه معرفی سازمان ایسسکو گفت: این سازمان به عنوان یکی از مجامع علمی، فرهنگی و آموزشی وظیفه مهمی در ایجاد تعامل فرهنگی و علمی بین کشورهای مسلمان را بر عهده دارد.
علی مالمیر افزود: این سازمان که زائیده سازمان کنفرانس اسلامی است، میتواند نقطه روشنی در بسط و گسترش علم و فنآوری و فرهنگ در میان ملل مسلمان و شناساندن دستاوردهای آن به کشورهای غیرمسلمان باشد.
ارتباط تنگاتنگ آن با مجامع دانشگاهی و صاحبان علم و اندیشه و بهرهگیری از توان و ظرفیت دانشمندان و دانشگاهیان میتواند نقطه آغاز رشد و تعالی و بالندگی روزافزون آن در عرصه بینالمللی باشد.وی ادامه داد: آیسسکو پس از تصویب اساسنامه آن در 11مین اجلاس وزیران خارجه کشورهای عضو کنفرانس اسلامی در اسلامآباد در سال ۱۳۶۱ (ماه مه ۱۹۸۰) جهت هماهنگی و گسترش تعامل و همکاریهای آموزشی، علمی و فرهنگی با الهام از اهداف و تعالیم عالیه اسلام میان کشورهای اسلامی تأسیس شد.
اساسنامه این سازمان در سال ۱۹۸۲ به تصویب رسید و در سالهای ۱۹۸۶ تا ۱۹۹۷ در 3 مرحله تصحیح بر روی آن انجام گرفت.
مالمیر گفت: از جمله اهداف این سازمان را میتوان، تقویت و تحکیم همکاری بین کشورهای عضو در زمینههای آموزش، علوم، فرهنگ و ارتباطات، توسعه علوم کاربردی و استفاده از فناوریهای پیشرفته در چارچوب ارزشها و آرمانهای متعالی و جاودانه اسلامی و تحکیم تفاهم میان ملل مسلمان و کمک به تحقق صلح و امنیت جهانی از راههای مختلف به ویژه از طریق آموزش، علوم، فرهنگ و ارتباطات دانست.
