پایگاه اطلاع رسانی روزنامه همدان پیام

در نشست همدان پیام به بهانه روز جهانی باستان‌شناسی مطرح شد

اما و اگرهای اهمیت ثبت جهانی هگمتانه از نگاه باستان‌شناسی

نویسنده : زهرا زنگنه

■ محمدی‌فر: وزارتخانه میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی نیروی متخصص جذب نمی‌کند
■ خاکسار: کاوش اعتبارات کافی می‌خواهد
■ بیننده: اهمیت باستان‌شناسی در بدنه وزارتخانه کمرنگ شده است
■ رستگار: یافته‌های کاوشگران به هگمتانه رنگ و بوی جهانی داد

مؤسسه باستان‌شناسی آمریکا هر سال به بهانه «علم باستان‌شناسی و هیجان اکتشاف» نخستین روز از هفته سوم ماه اکتبر را روز جهانی باستان‌شناسی می‌نامد.

اگر در گذشته باستان‌شناسی را یک علم می‌دانستند دیگر امروز تنها یک علم نیست بلکه می‌تواند پلی باشد برای پویا کردن اقتصاد گردشگری چه در ایران و چه در استان همدان، در بدنه وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی همواره کمبود 2 وزنه احساس می‌شود یکی نبود اعتبار و دیگری نبود نیرو متخصص، شاید همین از عواملی است که این روزها کمتر به باستان‌شناسی و کاوش توجه می‎شود.

همدان‌پیام به بهانه روز باستان‌شناسی نشستی تحت عنوان «اهمیت جهانی شدن هگمتانه و دستکندها از منظر باستان‌شناسی در عرصه ملی و جهانی» برگزار کرد و در آن به اهمیت کاوش‌ها در هگمتانه و دستکندها، دستاورد جهانی شدن هگمتانه برای استان و پیش‌بینی برای آینده جهانی شدن این شهر پرداخت. گزیده‎ای از این نشست را در ذیل بخوانید.

■ یعقوب محمدی‌فر، استاد باستان‌شناسی دانشگاه بوعلی سینا همدان:

وزارتخانه میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی نیروی متخصص جذب نمی‌کند
یکی از اهداف ما در حوزه باستان‌شناسی آگاهی و ارتباط با افراد جامعه است تا بتوانیم زبان آنها باشیم. باستان‌شناسی یک علم بنیادی و چندوجهی است که با قرارگیری در کنار سایر علوم، گذشته زندگی انسان‌ها را بازسازی کرده و نقاط تاریک تاریخ را روشن می‌کند.

نگاه برخی افراد به باستان‌شناسی صرفا عتیقه‌جویی است درحالی‌که باستان‌شناس وظایفی فراتر از این حرف‌ها دارد و فردی پرمشغله با وظیفه‌ اجتماعی سنگین است؛ اقداماتی که در حوزه باستان‌شناسی انجام می‌شود برای آگاهی از تغییرات در گذشته و استفاده از سلسله مراتب آن برای پیش‌بینی آینده زندگی بشر است.

هگمتانه یک سایت مهم است و کار کردن در سایت‌های بزرگ کاری دشوار است زیرا زمانی که وارد یک سایت بزرگ می‌شویم باید مراقبت‌های بیشتری داشته باشیم چون توقعات مردم بالا است. همدان یک شهر زنده است و به‌دلیل موقعیت استراتژیکی که دارد محوطه باستانی آن درون شهر قرار دارد درحالی‌که محوطه باستانی بسیاری از شهرها خارج از آن قرار دارد.

قدرت تعامل همدان در دوره‌های مختلف مغفول مانده است. همدان در گذشته موقعیت بازاری داشته و تفکر بازاری یک تفکر ارتباطی است. اگر امروز همدان متفاوت است چون یک شهر با فرهنگ‌های مختلف است.

یکی از مسائل، حفر بیش از حد چاه در هگمتانه است و من دلیل آن را افرادی می‌دانم که در سالیان گذشته در این منطقه ساکن بودند و برای به دست آوردن اشیاء زرین، ده‌ها چاله حفر می‌کردند.

برای هگمتانه پارک بین‌المللی باستان‌شناسی نیاز است
پروژه هگمتانه نیازمند یک برنامه بلندمدت است تا به یک پارک بین‌المللی باستان‌شناسی تبدیل شود. اگر ما یک پارک باستان‌شناسی ایجاد کرده و از تکنولوژی مدرن استفاده کنیم می‌توانیم افراد بیشتری را به هگمتانه جذب کنیم.

بخشی از کار ما در هگمتانه باید بازسازی قسمتی از گذشته باشد، برای این‌کار نیازمند زیرساخت‌ها و هزینه‌های اولیه هستیم و می‌توانیم این هزینه را با استفاده از توریست برگردانیم. ما نباید تنها هگمتانه را ببینیم بلکه اگر همه‌ی ظرفیت‌های گردشگری را کنار هم ببینیم موفقیت بیشتری حاصل می‌شود. اگر بخواهم از خاطرات دوران کاوش بگویم به سال 88 برمی‌گردم که به همراه یک تیم کاوش در هگمتانه مشغول به کار شدیم، اعلام شد که به دلیل انتخابات ریاست جمهوری عملیات کاوش باید متوقف شود و ما مجبور بودیم کار را متوقف کنیم، همان سال یک غبار از غرب وارد شد که دید افقی را کم کرده بود، بسیاری از دانشجو‌ها حضور داشتند، یاد گرفتند و نتایج خوبی حاصل شد و اواخر آذر بود که پس از 5 یا 6 ماه کاوش، کار را متوقف کردیم.

برای ثبت جهانی هگمتانه در سال آینده خوشبین نیستم
برای به نتیجه رسیدن پرونده ثبت جهانی هگمتانه امیدوار هستم اما خوشبین نیستم که به این زودی اتفاق بیفتد. هنوز هم سؤالات زیادی وجود دارد و باید با برنامه‌ریزی درست در هگمتانه کاوش انجام شود. کسی که کاوش می‌کند باید بودجه برای مرمت هم داشته باشد.

وزارتخانه‌ میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری خانه باستان‌شناسان است و آنها در این وزارتخانه غریب هستند. برای این وزارتخانه متأسفم که هنوز کارشناس متخصص ندارد. این وزارتخانه تخصصی است و باید متخصصان استخدام شوند. چون همچین نیرویی ندارند، مطالبه هم ندارند و درنهایت اعتباری هم تأمین نمی‌شود.

اگر گزارشی از باستان‌شناسی در دنیا و به طور خاص ترکیه بگیریم متوجه می‌شویم که یک وزیر متخصص در حوزه میراث‌فرهنگی چه کارهایی می‌تواند انجام بدهد؟

■ علی خاکسار، مدیر پایگاه ملی دستکندهای سامن و ارزانفود

کاوش، اعتبارات کافی می‌خواهد
هگمتانه به عنوان یک سایت باارزش تاریخی در دل شهر همدان مورد توجه باستان شناسان قرار گرفته و کاوش‌های متعدد و متناوب که بیش از 50 سال روی این تپه انجام شده ناگفته‌های این تپه را هویدا کرده و نتیجه این کاوش‌ها برای معرفی تاریخ معماری، باستان‌شناسی و دیگر علوم مفید بوده است. همدان از 2 دهه پیش به‌دنبال ثبت جهانی هگمتانه به‌عنوان یک محوطه بسیار ارزشمند است و اقدامات خوبی نیز در این حوزه انجام شده و به پیشنهاد وزارتخانه به پرونده منظر شهری هگمتانه تبدیل شده است.

کاوش‌های هگمتانه نشان‌دهنده یک انسجام فکری است
نتایجی که از کاوش‌های هگمتانه به دست آمده بسیار مهم و معماری که از دوره تاریخی در اینجا کشف شده بسیار ارزشمند است و از یک انسجام فکری و تکنولوژی در دوره تاریخی خبر می‌دهد. معماری دستکند حدود 2 دهه است که در باستان‌شناسی و معماری مطرح شده و استان همدان در حوزه کاوش و پژوهش‌های باستان‌شناسی در دستکند پیشرو است. یکی از نمونه‌های موفق دستکندهای زیرزمینی دستکند نوش‌آباد کاشان است که تقریبا همزمان با دستکند سامن در استان همدان کشف شد. با پژوهش‌های خیلی مختصر از آن بهره‌برداری کردند و حالا حدود 10 سال است که گردشگر می‌پذیرد و توسعه پیدا کرده است. در دستکند سامن حدود 10 فصل کاوش انجام دادیم که ماحصل آن شناسایی آثار ارزشمند از دوره‌های مختلف تاریخی و چاپ نتایج آن در مقالات مختلف است. پایگاه ملی دستکند سامن و ارزانفود از سال 95 شکل گرفته و سالانه اعتباراتی برای آنها در نظر گرفته می‌شود. در پایگاه‌ها مدیر پایگاه اولویت‌ها را مشخص می‌کند؛ اولویت من در همان سال کاوش بود تا چیستی و اطلاعات نهفته را پیدا کرده و آنها را معرفی کنیم. اما پس از رسیدن به یک مقطع علاوه بر اهداف باستان‌شناسی باید برای مردم نیز کارهایی انجام دهیم.

دستکند سامن امسال بهره‌برداری می‌شود
استان همدان قابلیت‌هایی دارد که اگر به آن توجه می‌کردیم شاید الان سامن هم بهره‌برداری می‌شد برای من مهم بود که اول کاوش انجام شود و در کنار آن زیرساخت‌های گردشگری نیز ایجاد شود. اگر نگاه‌ها متفاوت بود شاید 10 سال پیش سامن راه‌اندازی می‌شد اما درحال‌حاضر پیش‌بینی می‌کنم که سامن امسال و ارزانفود در سال 1402 راه‌اندازی شود.

تا زمانی که ما ظرفیت، اعتبار و امکانات نگهداری از یک اثر را نداریم نباید کاوش انجام دهیم. پرونده ثبت جهانی هگمتانه از لحاظ آماده بودن پرونده و اینکه هگمتانه یک گزینه اصلی برای جهانی شدن در استان همدان است می‌تواند به نتیجه برسد اما ممکن است اتفاقات غیرمنتظره نیز بیفتد.

■ علی بیننده، استادیار باستان‌شناسی دانشگاه بوعلی سینا همدان

اهمیت باستان‌شناسی در بدنه وزارتخانه کمرنگ شده است
هگمتانه یک پیشینه پژوهشی دارد، خیلی از باستان‌شناسان در این حوزه کار می‌کنند و کاوش‌هایی انجام می‌دهند.

درباره هگمتانه مقالات مختلفی توسط پژوهشگران خارجی و داخلی نوشته شده و در سال‌های گذشته نیز بیشتر از قبل مورد توجه قرار گرفته است که آن را مرهون فعالیت‌های باستان‌شناسی در فصول مختلف می‌دانیم.

امروز سؤالات زیادی در دل هگمتانه نهفته است اما متأسفانه در چند سال اخیر باستان‌شناسی در بدنه وزارت میراث‌فرهنگی کمرنگ شده و به صورت گسترده و طولانی‌مدت در ایران و استان انجام نشده است؛ از طرفی اعتباراتی که در این زمینه وجود دارد نیز اندک است و هیچ پژوهشگری نمی‌تواند برنامه چند ساله ارائه کند.

یکی از اصلی‌ترین مشکلات این است که پایگاه هگمتانه تشکیلات اداری دارد اما تشکیلات اداری آن به معنای امور پژوهشی نیست و بیشتر نقش حفاظتی و پایش دارد.

زمانی که هگمتانه در مسیر خودش قدم برمی‌داشت سازمان میراث فرهنگی سابق کشور 10 پروژه مهم و بزرگ تعریف کرد و هگمتانه یکی از این پروژه‌ها بود. هرکدام از پروژه‌ها مدیریت، چارت اداری، اقدامات و حتی ثبت اعتبارات متفاوتی داشت. مهم‌ترین نکته برای ثبت جهانی شهرت و حفاظت است. بیشتر دستکندها خارج از شهر همدان است، هگمتانه موقعیت خوبی دارد و ما نیازی نداریم که کارهای دیگه از جمله انتقال آب، ایجاد راه‌های ارتباطی و... انجام دهیم.

هگمتانه به تنهایی ثبت جهانی نمی‌شود
یکی از محورهای توسعه همدان گردشگری است باید به دنبال این باشیم که چگونه این پتانسل بالقوه را بالفعل کنیم.

گردشگری امروز در دنیا یک صنعت شناخته شده است و به امکانات گسترده نیاز دارد.
برای ثبت جهانی هگمتانه، اگر با پرونده منظر فرهنگی برویم نتیجه بهتری حاصل می‌شود چون هگمتانه به تنهایی شاخصه‌های لازم را ندارد. با حفظ و رعایت ضوابط قانونی کاوش‌های هگمتانه ادامه پیدا کند بهتر است.

■ مینا رستگار، دانشجو دکتری باستان‌شناسی

یافته‌های کاوشگران به هگمتانه رنگ و بوی جهانی داد
زمانی که یک اثر را ثبت جهانی می‌کنیم، به دغدغه تمام جهانیان تبدیل می‌شود. چرا کرمانشاه یک مقصد اصلی برای گردشگران است اما همدان یک مقصد عبوری؟ چون در همدان اثری که ثبت جهانی شده باشد نداریم که گردشگر احساس اهمیت کند و بخواهد آن را ببیند، به همین دلیل همدان اولویت گردشگری نیست. در همدان نیاز داریم که با توجه به ظرفیت های هگمتانه از هویت ملی به هویت جهانی تبدیل شود تا مورد توجه قرار بگیرد.

یونسکو 2 دوره آموزشی برای تربیت راهنمای گردشگری تخصصی و تربیت متخصصان در حوزه میراث جهانی برگزار کرد.

منظر شهری همدان تا هگمتانه با تلاش‌های کاوشگران و باستان‌شناسان متخصص است که رنگ و بوی جهانی دارد و گرنه در غیر اینصورت اگر آثار باستانی تفسیر خوبی نداشته باشند یا به خوبی معرفی نشود حق مطلب ادا نمی‌شود.

اگر امروز به هگمتانه برویم و کسی در آنجا حضور نداشته باشد تا دستاوردهایی که از دل خاک بیرون آمده را تفسیر کند، هیچ گردشگر خارجی و داخلی اهمیت آن را متوجه نمی‌شود.

باستان‌شناسان کار را انجام می‌دهند، مقاله را چاپ می‌کنند و آن را در دانشگاه استفاده می‌کنند و راه ارتباطی بین دانشگاه و پایگاه برقرار نمی‌شود.

در 2 سال اخیر اتفاقات خوبی برای شناسایی هگمتانه به همت اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان و انجمن صنفی راهنمایان گردشگری افتاده است، اما هنوز هم جای کار دارد.

تسهیلات و زیرساخت‌های که برای نوش‌آباد فراهم شده با ازرانفود و سامن اصلا قابل مقایسه نیست.

کاوش در یک محوطه باستانی یک جاذبه گردشگری است
به همان دلیلی که همدان مقصد اصلی گردشگری در کشور نیست دستکندها هم مقصد اصلی گردشگری نیستند، خوشبختانه سامن در فضای شهری است و یک اقامتگاه خوب دارد که می‎تواند یک ظرفیت خوب و یک نقطه عطف برای سامن باشد، اگر جهانی شدن همدان اتفاق بیفتد، سامن هم می‌تواند یک روز از تور گردشگران را به خود اختصاص بدهد. منظر شهری بودن هگمتانه یک شانس برای ثبت جهانی آن است. ما یک نمونه موفق و مشابه با هگمتانه در کشور داریم، اما این دو منظر اصلا باهم قابل مقایسه نیست و اگر بخواهیم هگمتانه را با شهری مثل یزد مقایسه کنیم کار ما خیلی سخت است. با توجه به منظر بودن هگمتانه و با تلاش‌هایی که صورت می‌گیرد به نظرم 80 درصد احتمال دارد که هگمتانه ثبت جهانی شود.

کاوش در یک محوطه باستانی خودش یک جاذبه گردشگری است که گردشگر می‌تواند از آن بازدید کند.

پاکی آوردی ای امید سپید

یلدا شب هندوانه و فال و غزل

حال و هوای صحاف خانه همدان در آستانه بازگشایی مدارس