پایگاه اطلاع رسانی روزنامه همدان پیام

«پزشکان بیمار‌جو» چه کسانی هستند؟

در پاسداشت قرن‌ها تیمارداری اطبای ایرانی

نویسنده : عطا شعبانی‌راد

آنتوان چخوف در نقلی مشهور می‌گوید «طبابت همسر رسمی من است و ادبیات عشق جاودانیم».
در آغاز کلام به جهت افزایش جذابیت و نیز تشریح سختی نوشتن از پزشکان، این مطلب را با یک اعتراف آغاز می‌کنم، اعتراف به این‌که مدتی پیش، چند نشریه داخلی در حوزه پزشکی و دندانپزشکی را تورق کردم و به‌عنوان یک روزنامه‌نگار از قدرت قلم‌هایی که آنجا دیدم شگفت‌زده شدم، مقاله‌نویس‌هایی عالی، گزارش‌هایی حرفه‌ای و طنز نوشته‌هایی به‌غایت ملیح و فنی، در صفحاتی که البته رویکرد اصلی‌شان تخصصی و بر مدار کاستن از درد و رنج مردمان و افزایش کیفیت زیست آنان بود.
تاریخ پزشکی تاریخی دوسویه است که سویه نخست روایت تخصصی و علمی پزشکی و طرف دیگر روایت اجتماعی علم پزشکی است که هیچ شغلی مانند پزشکی با بدن انسان نزدیک نیست و می‌توان گفت مدیریت بدن انسان‌ها با پزشکان است.
پزشکان اروپایی شاید از قرن نوزدهم آن شمایل امروزین را پیدا کردند و جایگزین شمن‌ها و کشیشانی شدند که بر بالین بیماران حضور می‌یافتند در ایران اما سابقه پزشکی بسیار قدیمی‌تر است، کسانی مانند شیخ‌الرئیس بوعلی سینا یا رازی از قرون گذشته طبابت می‌کرده‌اند و میراث دانش آنان رهنمون علم نوین پزشکی بوده است، با این وصف رواج طبابت به‌معنای امروزین در دوران صفویه و سپس قاجار و به‌واسطه پزشکان اروپایی اتفاق افتاد.

کحالان ایرانی جراحی چشم می‌کردند
بسیاری از پدیده‌ها و بیماری‌های مرتبط با چشم نخستین بار در شرق و در سرزمین‌های اسلامی شناخته‌شده و درمان گردیده است.
چشم‌پزشکان در دوران اسلامی به درجه‌ای از پیشرفت رسیده بودند که آب‌مروارید را با اطمینان کامل عمل می‌کردند، در کتاب «العشر مقالات فی العین» حنین بن اسحاق که از درس‌آموختگان دانشگاه جندی‌شاپور بود وصف دقیقی در باب امراض چشم می‌دهد و بوعلی سینا نیز در قرن پنجم در کتاب قانون به‌طور دقیقی امراض چشم را توصیف کرده و راه درمان آن‌ها را شرح داده است.
رودکی در قرن چهارم بیتی دارد بدین مضمون «چاره باصره اعمی فطری چه کند/ گرچه در صنعت خود موی شکافد کحال» که این قبیل اشعار، اوج پیشرفت پزشکی در آن زمان را نشان می‌دهد.
در کتاب «حدود العالم» آمده: «طبیبان را بزرگ دارند و هر گه که ایشان را ببینند نماز برند و این بجشکان (پزشکان) را بر خون و خواسته ایشان حکم باشد».
حکیم ابولقاسم فردوسی نیز در ابیاتی می‌سراید: «گیاهی که سوزنده کام بود/ به روم اندر اسکندرش نام بود/ بمالید بر کام او بر پزشک/ ببارید چندی ز مژگان سرشک» یا در جای دیگر سروده «به دارو چو یک هفته بستی پزشک/ دگر هفته خون آمدی چون سرشک».
تحت این معنا گویا از قرن‌ها پیش ایرانیان ترشحات چشم را می‌شناخته‌اند و داروهایی را برای درمان در چشم و یا دهان افراد می‌کرده‌اند.
مولانا حکایتی دارد که ابیات آغازین آن چنین است: «یکی را حکایت کنند از ملوک/ که بیماری رشته کردش چو دوک» و این بیماری رشته یا پیوک به سبب نوعی انگل حادث می‌شده و با 2 عدد چوب یا فلز نازک آن را از بدن خارج می‌کرده‌اند و برخی نمادشناسان اعتقاد دارند نماد داروسازی تصویر 2 مار نیست بلکه همان کرم پیوک است که به‌وسیله 2 عدد میله بیرون کشیده می‌شده است.
طبیبان همدان پیش‌قراول توسعه طبابت در ایران
از رشیدالدین فضل‌ا... همدانی تا میرزاعلی طبیب، میرزا محمد ضیاءالاطباء، میرزاعلی نقی کوثر و میرزا نظرعلی طبیب همدانی که پدران معنوی پزشکی ایران در قرون ماضی بودند تا بزرگ‌مردانی که در دهه‌های معاصر به امر طبابت پرداختند پزشکان همواره در نزد مردم صاحب منزلت و جلیل‌القدر شناخته می‌شده‌اند.
در راستای ادای احترام به این بزرگ‌مردان و زنان نام‌آور، بد نیست در ایامی که منتسب به آنان است، نامی از این بزرگان ذکر کنیم و شرح دقیق زندگی ایشان به فرصتی دیگر واگذاریم، دکتر محمد اسماعیل تشید پدر بیهوشی نوین ایران، دکتر یحیی عدل پدر جراحی نوین ایران، دکتر محمد قلی‌ شمس پدر چشم‌پزشکی ایران، دکتر مسیح دانشوری نخستین متخصص ریه ایران، دکتر هاراطون داویدیان پدر روان‌پزشکی نوین ایران، دکتر جلال بریمانی پدر نورولوژی مدرن ایران، دکتر محمدحسین ماندگار پدر پیوند قلب ایران، دکتر سیدعلی ملک‌حسینی پدر پیوند کبد ایران، دکتر اسماعیل یزدی پدر دندانپزشکی نوین ایران، دکتر محمود شریعت پدر علم بهداشت محیط، دکتر عباس شفیعی چهره ماندگار داروسازی، دکتر غلامعلی پیمان مخترع جراحی لیزیک، دکتر باقر شاهوردیانی پدر دندانپزشکی ترمیمی، دکتر حسین صادقی از مبدعان روش‌های جدید جراحی قلب، دکتر یحیی دولتی استاد برجسته درماتولوژی و پوست، همه و همه سپیدپوشان راست‌قامتی بوده‌اند که به بشریت خدمت کرده‌اند.
توفیق موسیوند استاد جراحی دانشکده پزشکی اتاوای کانادا و مخترع قلب مصنوعی اهل ورکانه همدان بود، ایراندخت میرهادی که به نوشتن نسخه بر روی پاکت آجیل و بسته سیگار برای درمان رایگان محرومان شهرت دارد از همین دیار است، سکینه پری نخستین زن جراح ایرانی و صغرا آزرمی نخستین بانوی آسیب‌شناس ایران و پروفسور سعید شاملو که از بنیان‌گذاران روانشناسی بالینی در ایران محسوب می‌شود نیز از این خطه برخاسته‌اند.
دکتر قاسم غنی، غلامحسین ساعدی، بهرام صادقی، تقی مدرسی و افشین یدالهی هم از اطبای نامداری هستند که دستی در قلم و فرهنگ داشته‌اند.
بر این فهرست می‌توان نام کسانی مانند دکتر حاتم، راستان، بوترابی، محمد قریب و مرتضی شیخ را نیز افزود که نقل‌های بسیاری در مورد رسیدگی بی‌چشم‌داشت آنان به محرومان و دردمندان بیان‌شده و بسا مایه افتخار که در روزگار ما نیز پزشکان بسیاری وجود دارند که ادامه‌دهنده راه آن بزرگواران هستند و از همین سنخ می‌توان به خدمات پزشکان جهادی اشاره کرد که در دورافتاده‌ترین نقاط ایران به سراغ بیماران می‌روند و درهای مطب آنان همواره به‌روی فقرا باز است.
کرونا جایگاه بلند پزشکان را متذکر شد
ما در دورانی نفس می‌کشیم که بیماری عالم‌گیر بار دیگر بشریت را درگیر کرده و در همین روزها که مصداقی از «یوم یفر» است و گاه عزیزان از پاره تن خویش فاصله می‌گیرند، با چشمان خود دیدیم که بسیاری پزشکان از رنج مردم اشک ریختند، عاشقانه به میدان آمدند و مشفقانه بر بالین بیماران حاضر شدند و جان خود را بر کف دست گرفتند و تلاش‌ها کردند تا این رنج بزرگ از سر بشریت رفع شود.
ما با چشمان خود دیدیم رد خون و زخم را بر چهره زنان و مردان دلاوری که در خط مقدم درمان کرونا حاضر شدند، برخی ماه‌ها به خانه نرفتند تا بیماری را به اعضای خانواده انتقال ندهند، برخی با سرمی در دست همچنان طبابت کردند و پناه بی‌پناهان شدند، کسانی از آنان بر بالین بیماران گریستند، جای خالی عزیزان مردم را در مراکز درمانی پر کردند و گاه برای افزایش روحیه و نشاط مردم خندیدند و دست‌افشانی کردند.
ما با چشمان خود دیدیم که دکتر حجت فتاحی با موی سپید آمد و حرکاتی را برای روحیه بخشیدن به همکاران خود انجام داد که شاید در ظاهر دون شأن و منزلت یک پیشکسوت و استاد حوزه پزشکی باشد، او که به گفته خودش حتی در جشن عروسی خود نیز چنین حرکاتی را انجام نداده بود.
ما با چشمان خود دیدیم پزشکان و پرستارانی را که جشن ازدواجشان را به تعویق انداختند و روزها و ماه‌ها بر بالین بیماران حاضر شدند، ما با چشمان خود مادران باردار را در گان‌های گرم و مرطوب درحال خدمت به مردم دیدیم و اشک شوق بر چشمانمان نشست که هنوز انسانیت زنده است.
کار پزشکان و پرستاران در این ایام کارستان بود و به واقع جامعه پزشکی در کرونا روی‌سپید شد و با وجود تمام نقایص و گاه کمبودهای ساختاری که وجود داشت خدماتی کم‌نظیر تنها با فداکاری کادر بهداشت و درمان محقق شد چنانکه حتی سرسخت‌ترین منتقدان هم زبان به تمجید پزشکان گشودند و پاره‌ای انتقادات پیشین که عمدتا ناظر بر فعالیت برخی تاجرمسلکان بود به احترام زنان و مردان فداکار این حوزه کنار گذارده شد و تنها مواردی از قبیل محدودیت فضای ساختمان‌های پزشکی و آسانسورها و استفاده نکردن از دستگاه‌های کارتخوان به جهت اشاعه بیماری در رسانه‌ها بازتاب داشت.
در شرایط فعلی پزشکان بسیاری از ناحیه شلوغی مطب‌ها و مراکز درمانی همچنان در معرض بیماری هستند و برخی دیگر نیز عملاً فعالیت عادی خود را کنار گذارده و وقت و اهتمام خویش را بر حل معضلات پاندمی متمرکز کرده‌اند، صدالبته مضایق و معوقات و وعده‌های محقق نشده‌ای وجود دارد که در برابر ایثار جان پزشکان و پرستاران کوچک به نظر می‌رسد.
رهبر معظم انقلاب که در این ایام همواره بر لزوم رعایت پروتکل‌ها و همراهی با جامعه پزشکی تأکید کرده و با ماسک در انظار حضور یافته‌اند، در همین مورد بیان کردند: «مجموعه‌های درمانی در صف مقدم بودند و پزشکان و پرستاران واقعاً در این ایام فداکاری کردند».
بنابر برخی آمارها نزدیک به 200 پزشک و پرستار تاکنون در کشور جان خود را از دست داده‌اند که نام 110 نفر از آنها خردادماه در یادمان سپیداران درج شد، برخی از این افراد در زمره بهترین متخصصان، اساتید یا کارآمدترین نیروهای کشور بودند و در اصطلاح مشاوران کسب و کار، بیشتر این افراد ده هزار ساعت تمرین و تجربه لازم برای رسیدن به مرحله خلاقیت و تبحر تمام‌عیار در رشته خود را طی کرده و در زمره نیروهای اصلی و نخبه حوزه پزشکی بودند، بماند که این عزیزان هم‌وطنان، دوستان، بستگان و اعضای خانواده ما و یکی از آحاد ملت بودند و نبود آنها برای کشور با هیچ متر و معیاری قابل‌سنجش نیست.
امام علی(ع) در توصیف نحوه درمان امراض روحی مردم به‌واسطه پیامبر اکرم(ص) نقلی دارند که می‌تواند شاخص خوبی برای امر طبابت نیز باشد، آنجا که در شرح صفات حضرتشان «طبیب دوار بطبه» را ذکر کرده‌اند، یعنی «پزشک بیمارجو» که برای کاهش آلام و رنج‌ها رسالت دارد و این رسالت را مستمراً و به‌قوت پی می‌گیرد و بدون چشم‌داشت به سراغ ابناء رنجور و آسیب‌دیده بشر می‌رود و بهبود وضع روحی و جسمی آن‌ها را تعقیب می‌کند، چنانکه پیرامون رحمت خداوند در ادعیه گران‌سنگ عبارت «طبیب من لا طبیب له» آمده و تمام این توصیفات بیانگر جایگاه والای پزشکان است.

پاکی آوردی ای امید سپید

یلدا شب هندوانه و فال و غزل

حال و هوای صحاف خانه همدان در آستانه بازگشایی مدارس