■ پرونده بنای 900 ساله همدان به ایسسکو رفت
پرونده گنبد علویان برای ثبت در فهرست میراث جهان اسلام(آیسسکو ) برای سال ۲۰۲۱ میلادی تدوین و ارسال شده است. معاون میراث فرهنگی کشور از ارسال پرونده گنبد علویان در شهر همدان همراه 5 پرونده میراث جهانی به آیسسکو خبر داد.
۵پرونده جهانی در راه ایسسکو
محمدحسن طالبیان معاون میراث فرهنگی کشور گفت: ۵ پرونده جهانی را برای سازمان جهانی آموزشی، علمی، فرهنگی اسلامی (آیسسکو) فرستادهایم تا در فهرست آیسسکو نیز میراث فرهنگی ایران ثبت شود. این پروندهها شاهد گنبد علویان همدان، منظر فرهنگی ماسوله، مجموعه بسطام و خراقان، تربت جام و منظر فرهنگی الموت است .
وی همچنین عنوان کرد: تعدادی از پروندهها نیز در حال آماده شده هستند مانند پرونده هگمتانه همدان یا پرونده آسبادها که مشترک با سه استان است. پرونده کرانه خلیج فارس و دریای عمان نیز در حال تدوین است. در این باره شورایی تشکیل شده تا بدانیم کدامیک از این پروندهها بهترین نتیجه را برایمان خواهند داشت.
برای حضور میراث فرهنگ و ثبت جهانی یونسکو نیز پرونده راه آهن و اورامانات، امسال مورد بررسی قرار میگیرند.
ایسسکو کجاست ؟
مدیر کل میراث فرهنگی همدان در زمینه معرفی سازمان ایسسکو میگوید : این سازمان به عنوان یکی از مجامع علمی،فرهنگی و آموزشی وظیفه مهمی در ایجاد تعامل فرهنگی و علمی بین کشورهای مسلمان بر عهده دارد
علی مالمیر گفت : این سازمان که زائیده سازمان کنفرانس اسلامی است ، می تواند نقطه روشنی در بسط و گسترش علم و فنآوری و فرهنگ در میان ملل مسلمان و شناساندن دستاوردهای آن به کشورهای غیرمسلمان باشد.ارتباز تنگاتنگ آن با مجامع دانشگاهی و صاحبان علم و اندیشه بهرهگیری از توان و طرفیت دانشمندان و دانشگاهیان میتواند نقطه شروع رشد و تعالی و بالندگی روزافزون آن در عرصه بین المللی باشد.
مالمیر افزود : آیسسکو پس از تصویب اساسنامه آن در یازدهمین اجلاس وزیران خارجه کشورهای عضو کنفرانس اسلامی در اسلام آباد در سال ۱۳۶۱ (ماه مه ۱۹۸۰) جهت هماهنگی و گسترش تعامل و همکاریهای آموزشی، علمی و فرهنگی با الهام از اهداف و تعالیم عالیه اسلام میان کشورهای اسلامی تأسیس شد. اساسنامه این سازمان در سال ۱۹۸۲ به تصویب رسید و طی سالهای ۱۹۸۶ تا ۱۹۹۷ در سه مرحله تصحیح برروی آن انجام گرفت.
وی گفت : از جمله اهداف این سازمان را میتوان ، تقویت و تحکیم همکاری بین کشورهای عضو در زمینههای آموزش،علوم،فرهنگ و ارتباطات، توسعه علوم کاربردی و استفاده از فنآوریهای پیشرفته در چارچوب ارزشها و آرمانهای متعالی و جاودانه اسلامی و تحکیم تفاهم میان ملل مسلمان و کمک به تحقق صلح و امنیت جهانی از راههای مختلف بویژه از طریق آموزش،علوم، و فرهنگ و ارتباطات دانست.
آرایه ها و تزیینات وابسته به معماری در هنر و معماری اسلامی و ایرانی از جایگاه والا و شاخصی برخوردار هستند.
شکوه و زیبایی معماری ایران به ویژه در دوران اسلامی، به تزیین و آرایه های آن بستگی دارد. تزییناتی چون آجرکاری، گچ بری، کاشی کاری، کتیبه نگاری و... در تمامی ادوار اسلامی رواج داشته و در هر دوره ای با امکانات و تحولات مختلف آن روزگاران پیش رفته است. هنرمندان مسلمان با بهر هگیری از انواع نقوش، نظیر نقوش و طرح های هندسی، گیاهی، کتیبه و دیگر نقش مایه های تزیینی بر روی انواع مصالح ساختمانی، به معماری ایران اهمیت و غنای ویژه بخشید ه اند.
آثار به جای مانده از هنرهای تزیینی در ابنیه دوران اسلامی، به ویژه در اماکن مذهبی نظیر آرامگاه ها، دارای روحیات منحصر به فرد و ژرفای تجسمی خاصی هستند. یادمان شکوهمند گنبد علویان از جمله آثار و بناهای ارزشمند بازمانده از دوره سلجوقی در شهر همدان است که به دلیل کاربست تزیینات و آرایه های مختلف معماری از قبیل آجرکاری، گچبری و کتیبه نگاری در آن، به گنجینه ای پربار از آثار تزیینی معماری اسلامی بدل گردیده است.
گنبد علویان در چهار باغ علویان در نزدیکی میدان امامزاده عبدالله شهر همدان قرار دارد. این اثر یکی از شاهکارهای معماری و گچبری بعد از اسلام در همدان است، و در سال ۱۳۱۰ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
این بنا توسط خاندان علویان ابتدا به عنوان مسجد احداث شده است، اما در دورههای بعد با ایجاد سردابی در زیر زمین به مقبره آن خاندان تبدیل گردیده است. نامگذاری این بنا به «گنبد» علویان به این دلیل بوده که در گذشتههای دور این بنا دارای گنبد بوده و در اثر گذشت زمان گنبد آن فرو ریخته است. همچنین علاقه شدید مردم به سادات و دوستداران امام علی و مدفون بودن دو تن از خاندان علویان در این بنا از دلایل دیگر این نامگذاری بوده است.
این گنبد یکی از یادگارهای متعلق به اواخر دورهی سلجوقیان در قرن ششم هجری است که توسط خاندان علویان ابتدا به عنوان مسجد، احداث و در دورههای بعد، با ایجاد سردابی در زیرزمین به مقبرهی آن خاندان تبدیل شده است.
خاقانی به کنایه از آن به عنوان گنبد سبز یاد کرده است و فرهنگ عامیانهی مردم استان همدان نیز بر این امر دلالت دارد که میگوید:
دلا دوشم دلا دوشم دلا دوش
به حق گنبد سبز سیه پوش
علت نامگذاری این بنا به گنبد علویان این است که این بنا در گذشتههای دور دارای گنبد بوده، گر چه در اثر گذشت زمان، گنبد آن فرو ریخته است. از سوی دیگر، علاقهی شدید مردم به سادات و دوستداران حضرت علی (ع) و مدفون بودن دو تن از خاندان علویان در این بنا، موجب شده که آن را به این نام بخوانند.
گنبد علویان به اعتبار تحقیقات باستانشناسان، بنایی مغولی یا به عبارتی سلجوقی تکاملیافته است. این گنبد به دلایل متعدد از جمله ویژگیهای منحصر به فرد کالبدی و ظرافت و تزیینات استثنایی آن، همواره مورد توجه ویژهی محققان قرار داشته است.
معماری گنبد علویان
گنبد علویان از لحاظ هنر گچ بری و آجرکاری از آثار ارزشمند و کم نظیر سدههای میانی دوره اسلامی (سده های 6و 7هجری) است. شکل ظاهری گنبد علویان شبیه گنبد سرخ مراغه است که در سال 542 هجری قمری ساخته شده و ابعاد داخلی آن (8متر در 8متر ) و تزیینات غنی و متراکم و در عین حال راز آمیز و چشم نواز درون بنا تا حدودی مشابه بنای گنبد حیدریه قزوین است که از بناهای اوایل قرن ششم هجری قمری است.
بنا به صورت مکعبی چهار ضلعی در ابعاد 8/12 در 5/12 متر و ارتفاع 5/11 متر ساخته شده و چهار جرز ستون مانند به ارتفاع 5/9 متر با قطری قریب به دو متر و شبیه برجهایی در چهار گوشه آن را در میان گرفتهاند . هر یک از برجها دارای پنج طاق نمای فرو رفته مثلثی به ارتفاع هشت متر و عرض یک متر و عمق نیم متر است که از حیث مقطع جرزها را به صورت نیمی از یک ستاره هشت پر در آورده است.
دیواره ها و طاق نماهای داخلی بنا نیز با تزئینات فراوان گچبری با طرحهای متنوع اسلیمی و هندسی به گونه بسیار زیبا و پرکار تزئین شده است.
در ضلع جنوبی داخل بنا، محراب قرار گرفته که از نمونههای نادر معماری اسلامی ایران به شمارمی رود که قسمتهای مختلف این محراب نیز با کتیبه های مختلف قرآنی و نقوش گیاهی وهندسی به مانند دیگه اضلاع داخلی بنا تزئین شده است. گنبد علویان باتوجه به قدمت 900 ساله و همچنین شگفتی و جذابیت های بسیار بالای معماری و گچ بری های زیبا یکی از جاذبههای گردشگری استان همدان برای گردشگران داخلی و خارجی محسوب میشود.
با همه این تفاسیر می توان گفت گنبد علویان آرامگاهی است آجری که کمتر مورد توجه قرار گرفته و با توجه به آجر های بی مانندش به دوره سلجوقیان برمیگردد و نیازمند نگاه عاشقانه کسانی است که او را عاشقانه دوست داشته باشند و درحفظ آن تمام سعی و تلاش خود را از جان ودل ارائه کنند و بقعه مالک را آنگونه که بوده و هست معرفی کنند.
