پایگاه اطلاع رسانی روزنامه همدان پیام

گزارش جهانگرد عثمانی از همدان 400 سال پیش

نویسنده : روح‌ا... افشار

اشاره: محمد ظلی(1611-1782م) معروف به چلبی متولد استانبول سیاح معروف دوران عثمانی است که در در یک دوره 40 ساله به سفر در خاک امپراتوری عثمانی و سرزمین‌های دیگر(آناتولی، قفقاز، سودان، قسمتی از آفریقا تا آلبانی، رومانی، هلند و بیشتر کشورهای عربی) پرداخت.
چلبی، یادداشت‌ها و خاطرات سیاحت‌نامه خویش را در ده جلد به زبان ترکی عثمانی به رشته تحریر درآورده است. به نظر اکثر اهل فن سیاحت‌نامه چلبی نه‌تنها طولانی‌ترین و بزرگ‌ترین سفرنامه در جهان اسلام است بلکه، نمونه مشابه در تاریخ بر آن نمی‌توان یافت. اولیا چلبی 2 بار(1647و1654م) به جغرافیای غرب و شمال‌غربی ایران (تبریز، اردبیل، ارومیه، مراغه، همدان ) سفر کرد. سفرهای او به ایران تقریباً مقارن با سلطنت شاه صفی صفوی در ایران و مراد چهارم در عثمانی بوده است.
گزارش سفر چلبی به همدان، در جلد چهارم سیاحت‌نامه درج شده است، در زیر به ترجمه کلی و تلخیص شده چلبی به همدان می‌پردازیم که می‌تواند کمکی برای شناخت بهتر و دقیق از همدان تقریباً 400 سال پیش باشد.
اوصاف شهر همدان- مورخان عجم و هندوستان به‌ویژه صاحب تاریخ ینوان بانی این شهر را جمشیدبن‌شداد می‌دانند که در کوه بیستون صاحب گنج عظیم شد و آن را صرف بنای همدان کرد. این شهر بر صحرای بزرگ در خاک عراق عجم واقع گردیده است. مقدسی در تاریخ خویش نام این شهر را «مرد جواز» می‌گویند. در زبان مغولی به آن، بوکا(ماندگار) می‌گویند. در زبان یونانی آن را «دارینه» می‌نامند، زیرا یکی از تختگ‌های دارا همدان بوده است. کردها آن را «هم اودان» می‌گویند به‌معنای شهر پرآب، فارسی آن همدان می‌باشد.
قلعه شهر به شکل مثلث می‌باشد، اطراف شهر دارای خندق است اما زیاد عمیق نیست، زیرا پی دیوارهای آن چندان مستحکم نیست. دارای 4 دروازه به نام‌های دروازه قم، دروازه بیستون، دروازه درگزین، دروازه بغداد است.
داخل قلعه دارای حمام، جامع(مسجد)، گذ، دکان و به مقدار کافی جبه‌خانه(اسلحه خانه) و... می‌باشد.
ایالت (همدان) دارای 500 پارچه روستا است. همدان خان‌نشین جداگانه می‌باشد، «جان آپای» که خان شهر است، دارای 3 هزار غلام، جنگاور و دلاور، می‌باشد. شهر دارای سیدالسادات، رئیس نگهبانان (یساول اغاسی)، ملا و... می‌باشد. شهر دارای 40 عدد مکتب برای کودکان است که مشهورترین آنها عبارتند از: شاه جهان کنج یار، خرم‌آباد. دارای 9 مدرسه تعطیل می‌باشد. دارای 11 عدد تکیه به نام‌های: پنج باز، امام تقی، عرب جباری در سمت دروازه بغداد تکیه شاه رخ مشهور می‌باشد.
شهر بیش از صد چشمه دارد، چشمه‌های فرهاد پاشا و علی اسن از مشهورترین آنها هستند. سرچشمه تمام آنها کوه الوند است. در داخل شهر و بازار سبیل‌خانه (آب انبارهای برای مصارف عموم احتمالاً برگرفته از نام سلسبیل که نام چشمه در بهشت است که ذکر آن در قرآن آمده)، تمیز و دارای آب خنک موجود می‌باشد.
شهر دارای 8 هزار خانه است، از بناهای معروف آن سرای خدا وردی خان، حمزه سلطان، پیر بوداق، الم شاه خان. در 3 مکان میهمانسرا وجود دارد، از جمله میهمانخانه الوندخان. دارای 2 بازار بزرگ می‌باشد که بازرگانان، کالاهای فراوانی از هند، سند، روم و سرزمین‌های عرب به آن می‌آورند. اما بازار آن به پای بازارهای حلب، شام و بورسا نمی‌رسند. از اعیان و اشراف مشهور شهر که با آنها دیدار کردم می‌توان به هب اوغلی، قشار اوغلی،گنچ علی، شاخ بوداغ اشاره کرد. از طبیب‌ها و جراح‌های مشهور آن نیز می‌توان ازجان قولی خان شیرازی، یارعلی بدخشانی و جناروت همدانی که طبیب حاذقی نام برد. اما در شهر جراح به‌سختی پیدا می‌شود، هنگامی که غلامم از اسب افتاد و زخم سطحی برداشت به‌سختی یک جراح پیدا کردیم و بعد معلوم شد ایشان هم اهل عمادیه (شهری در شمالی‌ترین نقطه مرزی عراق با ترکیه) بودند.
مشایخ معروف همدان عبارتند از: ملا برزنجی، ملا خرامی، شیخ سرخی بیدی که انسان‌های در کنج عزلت و منزوی هستند. در همدان شاعر و منصف حدوحصری ندارد؛ زیرا در بلاغت و فصاحت عربی ماهر می‌باشند.
لباس مردان اهالی عبارتند از: قبای رنگارنگ با کلاه رنگی... خانم‌ها، سربندهای طلایی و نقره‌ای رنگ عراقی به سر کرده و بر صورت‌های خود حریر کشیده و با پوشش‌های فاخر در کوچه و بازار رفت و آمد می‌کنند. از اسم‌های مردانه می‌توان به قره خان، قره جان، شمسی، کیجه خان، سیف الدین، الونداقا و... اشاره کرد. اسم‌های خانم‌ها هم عبارتند از: مرجنه خانم، گل بان، ملک روح، سوندک خانم و... . کنیزها از روس‌هایی هستند که از گیلان و گرجستان آمده‌اند و نام‌هایی چون: هنسه، مه‌چین مهریه و... دارند.
رنگ و روی اهالی گندم‌گون و بلند قد هستند. مذهب آنها شیعی، رافضی و معتزلی است. عده‌ای هم به‌طور پنهانی سنی هستند.
در شهر 7 کلیسا وجود دارد ازجمله دیر، «نوشروانک» در اینجا فرانک، قبطی وجود ندارد. اما یهودی زیاد دارد، جهود همدان مثال مشهوریست.
ترجمه کامل بخش همدان سیاحت‌نامه چلبی توسط نگارنده درحال انجام است.

پاکی آوردی ای امید سپید

یلدا شب هندوانه و فال و غزل

حال و هوای صحاف خانه همدان در آستانه بازگشایی مدارس