پایگاه اطلاع رسانی روزنامه همدان پیام

خط‌مشی‌های سیاست ‌خارجی کشور در دولت‌های پس از مشروطه

از مداخله روسیه به توپ بستن مجلس تا کارشکنی‌های آمریکا در برجام

نویسنده : محمد ترابی

در این گزارش بر سیاست‌ خارجی دولت‌ها از زمان مشروطه تاکنون مروری کلی می‌کنیم.

محمدعلی شاه
نقش روسیه در زمان حکومت محمدعلی شاه
بر اساس گزارش‌های مکتوب، محمدعلی شاه در زمان حکومت خود به روسیه گرایش داشت و برای ادامه قدرت در کشور به روسیه وابسته شده بود. وی با اوج گرفتن اختلافاتش با مجلس شورای ملی به کمک ولادیمیر لیاخوف روسی مجلس ملی را به توپ‌ بست. محمدعلی شاه که حریف مشروطه‌خواهان نشد، پس از فتح تهران به دست مخالفان به سفارت روسیه پناه برد. وی پس از مدتی با کمک روس‌ها در صدد بازگشت و انتقام‌جویی و کسب مجدد قدرت برآمد که شکست خورد.

احمد شاه
با تاج‌گذاری احمدشاه جنگ جهانی اول آغاز شد. وی که فرمان بی‌طرفی دولت ایران را صادر کرده بود، در زمان وزارت وثوق‌الدوله قرارداد ۱۹۱۹ را با دولت بریتانیا که برخی آن را مخالف استقلال ایران می‌دانستند، منعقد کرد.
براساس مستندات تاریخی، احمدشاه کوشش می‌کرد که با روسیه نیز ارتباط برقرار کند و با اعزام مشاورالممالک انصاری به مسکو زمینه‌های انعقاد قرارداد ایران و شوروی ۱۹۲۱ را فراهم کرد.
در تاریخ آمده است که احمدشاه هنگام قرارداد ۱۹۱۹ مانند سایرین ۲۰۰ هزار لیره از وزیر مختار انگلستان دریافت کرده بود.

رضا شاه
براساس گزارش‌های تاریخی برخی رسانه‌ها و مراجع، رضاشاه پس از رسيدن به سلطنت روابط را با روسيه و بريتانيا بهبود بخشید و روند بي‌طرفي در سياست جهاني و رابطه دوستانه نزديک با يک نيروي سوم جهت برقراري موازنه بين روسيه و انگلیس را پیگیری می‌کرد. وی در ابتداي امر متوجه آمريکا شد ولی پس از بی‌تفاوتی‌های این کشور به سمت آلمان متمایل شد. با به قدرت رسيدن هيتلر در آلمان روابط 2 کشور بهتر شد، زیرا افکار هیتلر با افکار قدرت‌طلبي و ديکتاتوري رضاشاه هماهنگ بود.
با این‌حال پس از حمله آلمان‌ها به خاک شوروی، انگلیس و فرانسه برای یاری رساندن به این کشور راهی جز ایران نداشتند. از همین رو سال 1320 روسیه و انگلیس به شاه اعلام کردند که به خاک ایران حمله کرده‌ و این مسأله به برکناری وی انجامید.

محمدرضا شاه
حکومت محمدرضا پهلوی به چند دسته تقسیم ‌می‌شود، در دهه 1320 دخالت بیگانگان در امور داخلی کشور بود، در دهه 1330 دکتر مصدق توانست دست دولت‌های خارجی را از دخالت در امور ایران قطع کند، اما پس از کودتای 28 مرداد پای آمریکا به عرصه سیاسی کشور باز شد و این روند تا پایان حکومت وی ادامه داشت. در دهه 1340 وی از سیاست مستقل ملّی سخن به‌میان آورد. در قالب این سیاست محمدرضا شاه در صدد تنش‌زدایی با مسکو و برقراری ارتباط با چین برآمد. با این‌حال وی در چهارچوب دکترین نیکسون حافظ منافع آمریکا در منطقه بوده و وظیفه خطیر مبارزه با توسعه مارکسیست در منطقه را به عهده داشت.

انقلاب اسلامی دولت موقت
در زمان مهدی بازرگان که نخست وزیر دولت موقت بود، سیاست خارجی ایران تحت‌تأثیر شرایط انقلابی به «عدم تعهد» روی آورده بود، زیرا یکی از شعارهای محوری انقلاب اسلامی «نه شرقی نه غربی» بود.
بر همین اساس، دولت موقت بازرگان در مارس 1979 یعنی تنها یک ماه پس از پیروزی انقلاب اسلامی، ایران را از عضویت در سازمان پیمان مرکزی (سنتو) خارج کرد و در این دوران جمهوری اسلامی ایران به نهضت غیرمتعهدها ملحق شد. راهبرد عدم تعهد در دولت موقت مصادیق عملی نیز داشته است. لغو قرارداد کاپیتولاسیون آمریکا در ما مه 1979 و قراردادهای نظامی اتحاد جماهیر شوروی از جمله اقدامات وی بود.

بنی صدر
ابوالحسن بنی صدر معتقد به سازش و زد و بندهای سیاسی با کشورهای قدرتمند بود. در دوران ریاست جمهوری او، خاک ایران بر اثر تجاوز نظامی گسترده عراق اشغال شد. امام خمینی در حکمی کوتاه در 20 خرداد 1360، بنی صدر را از فرماندهی کل قوا عزل کردند و متعاقب آن مجلس شورای اسلامی رأی به بی‌کفایتی وی داد.
طبق گزارش‌های منتشر‌شده، ابوالحسن بنی‌صدر یکی از افرادی است که به‌دلیل عملکرد موذیانه، از همان ابتدا مورد توجه سازمان سیا قرار گرفت و به‌سرعت خود را در زمین بازی آمریکا قرار داد، به‌طوری‌که در اسناد لانه جاسوسی، برای بنی‌صدر کد رمز در نظر گرفته شد.

رجایی
كليّت دولت 9 ماهه‌ رجايي، تحت‌تأثير كامل جنگ تحميلي قرار داشت. موضع‏‌گيري و سياست دولت رجايي درباره هر كدام از كشورهاي جهان، خاص و متناسب با مواضع آن كشور در قبال نظام جمهوري اسلامي ايران و جنگ تحميلي بود.
در طول دولت شهيد رجايي هيأت‌‏هایی همچون سازمان كنفرانس اسلامي و هيأت‌‏هايي از سوي كشورهاي غيرمتعهد و سازمان ملل متحد بارها به ايران سفر كردند. در اين ميان، رجايي اميد بيشتري به فعاليت‏‌هاي كشورهاي غيرمتعهد داشت. او حتي قدرت اجرايي جنبش عدم تعهد را به‌دليل اتكا به خود، بيشتر از سازمان ملل متحد مي‌دانست.

آیت‌ا... خامنه‌ای (مقام معظم رهبری)
حضرت آیت‌ا... خامنه‌ای توجه ویژه‌ای به سیاست خارجی متناسب با آرمان‌های جمهوری اسلامی ایران و فعال کردن دستگاه سیاست خارجی داشتند. از جلمه این آرمان‌ها به نبود وابستگی به شرق و غرب، اهمیت دادن به وحدت میان مسلمانان جهان، اهتمام جدی در بازپس گرفتن حقوق مسلمانان از قدرت‌های جهان، می‌توان اشاره کرد.
از اقدامات مهم آیت‌ا... خامنه‌ای در زمینه‌ سیاست خارجی می‌توان به برقراری ارتباط منسجم با گروه‌های سیاسی شیعی در افغانستان، عراق و لبنان و ایجاد تفاهم بین آنها و تشکیل مجلس اعلای انقلاب اسلامی عراق اشاره کرد، به‌طوری‌که اختلاف بین آنها را به وحدت و اتحاد بر ضد دشمن مشترک‌شان تبدیل کرد.
تشکیل حزب وحدت اسلامی از احزاب هشت‌گانه افغانستان که به رقابت زیان‌بار آنها پایان داد و نیز تشکیل مجلس اعلای انقلاب اسلامی عراق از مصداق‌های مهم این رویکرد است. در این دوره، به دامنه‌ حمایت ایران از مبارزان اسلامی در لبنان، فلسطین، عراق و افغانستان افزوده شد و پشتیبانی ایران به احزاب و گروه‌های اسلامی در آن کشورها جایگاه منطقه‌ای و بین‌المللی قابل ملاحظه‌ای بخشید.

آیت‌ا... رفسنجانی
در دوره، ریاست جمهوری آیت‌ا... اکبر هاشمی ‌رفسنجانی، سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران تا حدود زیادی متفاوت از دهه نخست انقلاب اسلامی بود و از مهم‌ترین علل آن می‌توان از پایان جنگ تحمیلی و فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی نام برد.
با رحلت امام خمینی(ره)، آیت‌ا... خامنه‌ای به‌عنوان رهبر جدید برگزیده شدند و تفکرات ایشان به‌ویژه سیاست «درهای باز» تصمیم‌سازی سیاست خارجی نقش مهمی داشته است.
سیاست خارجی ایران در دولت سازندگی بر مبنای توسعه روابط با همسایگان، حضور فعال در سازمان‌ها و مجامع بین‌المللی و ارتقای جایگاه ایران در نظام جهانی و به‌ویژه بر مبنای نوع رابطه با ایالات متحده آمریکا قرار گرفت. دولت سازندگی روند عادی‌سازی روابط با اروپا را نیز آغاز کرد. شاخصه اصلی روابط جمهوری اسلامی ایران و اتحادیه اروپا در این دوره «گفت‌وگوهای انتقادی» بود. گفت‌وگوی انتقادی به‌معنای رد سیاست تهدید و تحریم آمریکا در قبال جمهوری اسلامی ایران بود.

حجت‌الاسلام و المسلمین سیدمحمد خاتمی
دولت‌ هفتم و هشتم به ریاست سیدمحمد خاتمی به دولت اصلاحات معروف است. وی تنش‌زدایی، صلح‌طلبی و گفت‌وگوی تمدن‌ها را به‌عنوان 3 راهبرد سیاست خارجی خود برگزید.
گفت‌وگوی تمدن‌ها تأکیدی بر سیاست صلح‌طلبانه و مسالمت‌جویانه ایران بود. مجمع عمومی سازمان ملل نیز سال 2001 را به‌عنوان سال گفت‌وگوی تمدن‌ها نامگذاری کرد. با این‌حال ایده گفت‌وگوی تمدن‌ها با بدشانسی تاریخی مواجه شد و آن هم وقوع حادثه 11 سپتامبر 2001 بود. این حادثه سبب شد ایده برخورد تمدن‌های «ساموئل هانتینگتون» بار دیگر مورد توجه جدی قرار گیرد.
به‌طور کلی، هدف اصلی سیاست خارجی دولت‌های هفتم و هشتم این بود که تلاش‌ها برای منزوی کردن ایران را خنثی سازد. تداوم روند بهبود در روابط با کشورهای همسایه در دولت‌های هفتم و هشتم نیز پیگیری شد. نقطه اوج این روند نیز برگزاری نشست سران کشورهای اسلامی در تهران در دسامبر 1997 بود.
روابط جمهوری اسلامی ایران با کشورهای اروپایی نیز در این دوران تغییر کرد و «گفت‌وگوهای انتقادی» به «گفت‌وگوهای سازنده» تبدیل شد. گفت‌وگوهای سازنده میان ایران و کشورهای اروپایی ادامه داشت اما پس از اینکه موضوع هسته‌ای ایران در سال 2002 مطرح شد، «گفت‌وگوهای سازنده» جای خود را به «گفت‌وگوهای مشروط» داد.
دولت اصلاحات تا حدود زیادی به تنش‌زدایی با آمریکا نیز امیدوار بود. در همین راستا، رئیس دولت اصلاحات در 7 ژانویه 1998 برای نخستین‌بار در سخنانی که توسط شبکه تلویزیونی آمریکایی «CNN» پخش شد با مردم آمریکا گفت‌وگو و اعلام کرد که به آنها احترام می‌گذارد.
«بیل کلینتون» رئیس جمهوری وقت آمریکا نیز ژانویه 1998 در پیام تبریکی که به‌مناسبت عید فطر صادر شد، اعلام کرد: «ایالات متحده از دور بودن ۲ ملت از هم متأسف است.»

محمود احمدی‌نژاد
سیاست خارجی دوران محمود احمدی‌نژاد را می‌توان تجدیدنظرطلب غیرمتعهد نامید. او در دوران 8 ساله خود به‌ویژه در سال‌های ابتدایی سعی کرد با به چالش کشیدن هژمون و نظم کنونی در سیستم جهانی، با نظام تک‌قطبی حاضر به مبارزه بپردازد. برگزاری شانزدهمین دوره نشست جنبش غیرمتعهد‌ها در سال 91 با حضور بیش از ۳۰ رئیس‌جمهوری، نخست وزیر و معاون رئیس‌جمهور از صد کشور در تهران را، از جمله اقدامات وی در این زمینه می‌توان برشمرد.
احمدی‌نژاد با تأکید بر ناکارآمد بودن نظم فعلی، تلاش داشت هم از یکسو ابرقدرت را به چالش بکشد و هم سازمان‌های بین‌المللی را ناکارآمد بخواند. وی با وجود این، از هیچ فرصتی برای حضور در سازمان‌های بین‌المللی خودداری نمی‌کرد، او در طول ۸ سال، ۹ بار به نیویورک سفر کرد.
در دولت محمود احمدی‌نژاد، ایران تعهداتش درباره تعلیق غنی‌سازی اورانیوم را کنار گذاشت و درنهایت گزارش آژانس بین‌المللی انرژی اتمی به شورای ملی سازمان ملل متحد سبب وضع تحریم‌های بی‌سابقه علیه ایران شد.
تا پایان سال 84 احمدی‌نژاد در کسوت ریاست جمهوری هنوز به کشورهای بزرگ به‌طور رسمی دعوت نشده بود. نخستین حضور وی در سازمان ملل با حاشیه‌ای چون هاله نور همراه بود. اظهارنظر درباره هولوکاست و تشکیک درباره این حادثه نیز از جمله کنش‌های غیردیپلماتیک احمدی‌نژاد بود. البته کابینه‌ وی از آن به‌عنوان سیاست تهاجمی نام می‌برند. با این‌حال این سیاست تهاجمی فشارهای هسته‌ای را از دوش ایران برنداشت.
ادامه روند سیاست تهاجمی وی در اظهارنظرها، باری دیگر در موضوع 11 ستامپر در شصت‌وپنجمین نشست عمومی سازمان ملل سبب می‌شود که بسیاری در اعتراض به سخنان وی، سالن اجلاس را ترک کنند. قطعنامه 1737 با موافقت همه اعضای شورای امنیت سازمان ملل یعنی با 15 رأی موافق علیه ایران در سال 2006 صادر می‌شود. ۲ قطعنامه 1803 و 1835 در سال 2008 صادر و قطعنامه‌های 1887 و 1929 نیز از زمره قطعنامه‌هایی است که در دوره ریاست جمهوری احمدی‌نژاد علیه ایران وضع و برای همه کشورها لازم‌الاجرا شد. قطعنامه‌هایی که وی آن را «کاغذپاره» می‌نامید. البته اعمال تحریم‌ها و قطعنامه‌ها محدود به شورای امنیت نبود، بلکه در یک واکنش بی‌سابقه اتحادیه اروپا نیز تحریم‌هایی را علیه کشور وضع کرد.
در واقع احمدی‌نژاد بسیار دیر واقعیات نظام بین‌الملل را درک کرد. در ۲۷ اردیبهشت ۸۹ با حضور وی، رجب طیب اردوغان، و لولا داسیلوا رئيس جمهوری وقت برزیل، توافق شد هزار و ۲۰۰ کیلوگرم سوخت اورانیوم کمتر غنی شده ایران در ترکیه به‌صورت امانت نگهداری شود اما مالکیت آن همچنان در اختیار ایران باشد و آژانس هم بر آن نظارت داشته باشد. احمدی‌نژاد مدعی بود با این توافق ۳‌جانبه موضوع هسته‌ای ایران حل شده است. از سوی دیگر در سال‌های پایانی ریاست جمهوری‌اش بارها از آمریکا درخواست کرد که گفت‌وگوی مستقیم داشته باشد اما درخواست‌های وی رد می‌شد.
نکته حائز اهمیت سیاست خارجی احمدی‌نژاد در این است که پیگیری روندی بی‌حاصل درباره امید صِرف به شرق در جریان صدور قطعنامه‌های شورای امنیت سازمان ملل خود را نشان داد. جایی که چین و روسیه، مانند آمریکا، بریتانیا و فرانسه به تمامی قطعنامه‌های ایران رأی مثبت دادند.

حجت‌الاسلام‌و‌المسلمین حسن روحانی
شعار برقراری «تعامل سازنده» با همسایگان و جهان که در آغاز دولت یازدهم مطرح و به‌صورت جدی وارد فاز اجرایی شد و آن هم ترمیم روابط با کشورهای همسایه، منطقه و فرامنطقه‌ای بود. آغاز مذاکرات هسته‌ای از مهرماه سال 92 و دستیابی به توافق پس از ۲۲ ماه گفت‌گوهای فشرده درنهایت برجام را خلق کرد تا بلکه تیرماه ۱۳۹۴ پایانی بر اختلافات یک دهه‌ای هسته‌ای باشد.
توافقی که از دی‌ماه همان سال وارد فاز عملیاتی شد و در ابتدا خوش درخشید. همان‌طور که انتظار می‌رفت، برجام در آغاز راه با گشایش‌های زیادی در حوزه‌های مختلف به‌ویژه عرصه اقتصادی همراه بود. اروپایی‌هایی که در دولت دهم در سنگر آمریکا قرار داشته و تحریم‌های شدیدی را بر ایران اعمال می‌کردند، در فضای پسابرجام گوی سبقت را در تعامل با تهران از یکدیگر ربودند.
بنابراین، رفت‌وآمد هیأت‌های سیاسی و اقتصادی که همزمان با مذاکرات هسته‌ای کلید خورده‌بود، پس از برجام با جدیت و سرعت بیشتری ادامه یافت. تنها در سفری که «حسن روحانی» رئیس جمهوری به برخی از کشورهای اتحادیه اروپا داشت، سندهای همکاری زیادی به امضا رسید که ۳۰ توافقنامه همکاری به ارزش تقریبی ۵۱ میلیارد دلار بین ایران با فرانسه و ایتالیا از آن جمله بود.
دیگر دستاورد تعاملات دولت افزایش صادرات نفت از ۷۰۰ هزار بشکه در زمان تحریم‌ها به حدود ۲ میلیون و ۸۰۰ هزار بشکه در روز، صادرات روزافزون محصولات و کالاهای غیرنفتی، تحقق تراز تجاری مثبت، نوسازی ناوگان زمینی، هوایی (توافق با ایرباس و بوئینگ) و دریایی، رفع محدودیت‌ برای مبادلات بانکی، حاکمیت نظم و شفافیت مالی و کنار زدن دلالان تحریم از جمله این نتایج بود؛ در ابتدای اجرای برجام، ایران به وضعیتی دست یافت که نه‌تنها تنگناهای اقتصادی برداشته شد بلکه ایرانِ هسته‌ای مورد پذیرش قرار گرفت و کشورمان از ذیل فصل هفتم منشور ملل متحد نیز خارج شد.
با این‌حال دونالد ترامپ رئیس‌جمهور آمریکا، این کشور را از برجام خارج کرد و تحریم‌های ایران را بازگرداند. ایران با هدف به انزوا کشاندن آمریکا و خنثی‌سازی برنامه هدفمند کاخ سفید، همچنان به تعهدات خود پایبند ماند؛ سیاستی که شمشیر ترامپ و دیگر اعضای تیم ایران‌ستیز او را کُند کرد، تا جایی که ائتلاف‌سازی‌های بین‌المللی آنها حتی با متحدان دیرینه نیز راه به‌جایی نبرد.
روند رو به مثبت انزوای آمریکا در جامعه بین‌المللی یکی از بزرگ‌ترین دستاورد‌های برجام است. برجامی که بیشتر سیاسیون و مقامات در کشور به آن به‌صورت معاهده‌ای برای رفع مسائل اقتصادی می‌نگرند، کشور را از لحاظ دیپلماتیک و حقوق بین‌الملل در جایگاه بالایی قرار داده‌است. شکست تحقیرآمیز آمریکا در شورای امنیت و شکست اهداف وی برای تمدید تحریم تسلیحاتی ایران، آمریکا را در برابر خواست تفکرات جهانی و سازمان‌های بین‌المللی قرار داده است.
ترامپ تاکنون برای نابودی این معاهده از هیچ تلاشی دریغ نکرده است و این خود نشان‌دهنده قدرت و دقت این معاهده است.
از سوی دیگر برخی در کشور، طرف قرارداد برجام را تنها آمریکا دانسته و خروج این کشور از برجام را پایان آن می‌دانند. با این‌حال باید گفت که تمایلات کشور‌های چین و روسیه به بستن قراردادهای بلندمدت با کشورمان در پی تنش‌زدایی و قرارداد برجام صورت گرفته است. البته تروئیکای اروپا نیز یکی دیگر از طرف‌های معاملات ایران قرار دارد که در زمان اوج کرونا، معامله اقلام پزشکی را با کشور انجام داد، با این‌حال به‌دلیل تعلل آنان در انجام وظیفه نمی‌توان به آنان دلگرم بود.

پاکی آوردی ای امید سپید

یلدا شب هندوانه و فال و غزل

حال و هوای صحاف خانه همدان در آستانه بازگشایی مدارس