پایگاه اطلاع رسانی روزنامه همدان پیام

به مناسبت ولادت علی‌ابن موسی‌الرضا بررسی شد

آداب سخن‌گفتن در سیره رضوی

نویسنده : علی حیدری

اخلاق، یکی از عناصر مهم شخصیت انسان، کاشف کیفیت ذات و درون اوست. امام رضا(ع) به اخلاق عالی و ممتاز آراسته بودند و بدین سبب دوستی عام و خاص را به خود جلب کردند، همچنین انسانیت آن حضرت، یگانه و بی‌مانند بود، در حقیقت تجلی روح نبوت و مصداق رسالتی بود که خود آن حضرت، یکی از نگهبانان و امانت‌داران و وارثان اسرار آن به‌شمار می‌رفت.
یکی از ویژگی‌های ممتاز انسان‌ها سخن گفتن و ارتباط زبانی با دیگران است. به‌بیان‌دیگر، اصلي‌ترين ابزار ارتباط بين انسان‌ها و طبيعي‌ترين راه بيان و انتقال انديشه‌ها و مقاصد استفاده از زبان است. با سخن گفتن آنچه در ضمیر انسان است برای دیگران آشکار می‌شود. در کلمات امیر مؤمنان علی(ع) آمده است: «تَكَلَّمُوا تُعْرَفُوا فَاِنَّ الْمَرْءَ مَخْبُوءٌ تَحْتَ لِسانِهِ» سخن بگوييد تا شناخته شويد، زیرا شخصيّت انسان در زير زبان او نهفته شده است.
بنابراین زبان یکی از مهم‌ترین ابعاد وجودی انسان است و تردیدی در این مطلب وجود ندارد که استفاده از هر ابزاری می‌تواند کارکردی صحیح و غلط داشته باشد. پس همین زبان که یکی از نعمت‌های مهم و ابزارهای حیاتی انسان محسوب می‌شود، می‌تواند درصورت رعایت نکردن بایسته‌های اخلاقی، به‌عنوان یک ابزار منفی لحاظ شود که نه‌تنها به دیگران آسیب می‌زند بلکه آزردگی روحی شخص گوینده را نیز موجب می‌شود.
آموزه‌های اخلاقی شریعت اسلام به آداب سخن گفتن و بایسته‌های اخلاقی زبان توجه خاصی نشان داده است. حضرت رضا(ع) نیز به‌عنوان پیشوای امت اسلامی، این اصل مهم اخلاقی را مورد عنایت خویش قرار داده و از ابعاد گوناگونی به مقوله اخلاقی آداب سخن گفتن نگریسته است. در این مجال مختصر می‌کوشیم تا گوشه‌ای از سیره آن امام همام را در این‌باره بازگو کنیم.
در سیره امام رضا(ع) آمده است که ایشان هنگام گفت‌وگو کلام کسی را قطع نمی‌کرد. از ابراهيم‌بن عباس روایت است كه گفت من هرگز امام الرضا (ع) را نديدم كه در سخن گفتن به كسى ستم كند و بد بگويد و نديدم سخن كسى را قطع كند، بلكه صبر می‌کرد تا سخن او تمام می‌شد پس از آن سخن گفتن آغاز می‌کرد.
آن‌گونه که از کلام حضرت رضا(ع) پیداست، بدگویی نسبت به دیگران یکی از مصادیق ظلم و ستم شمرده‌ شده است. اگر بدگویی را به‌معنای دشنام و ناسزاگویی درنظر بگیریم، این حالت هنگام عصبانیت برای آدمی رخ می‌دهد. وقتی انسان عصبانی می‌شود از 2 حالت خارج نیست: یا برای عصبانی شدن خود دلیلی دارد و حقی از وی ضایع شده است یا چنین نیست. در حالت دوم شکی نیست که شخص دچار رفتاری ظالمانه شده است. اما درحالت نخست نیز هرچند برای احقاق حق خویش عصبانی شده و احیاناً زبان به دشنام گشوده است، با ‌وجود این باید دانست که عصبانیت و پرخاشگری به‌نوعی نشان‌دهنده از دست دادن کنترل و برهم خوردن تعادل روانی است. روشن است در چنین حالتی افکار انسان انسجام خاصی ندارد و تصمیم‌هایی که در این حالت گرفته می‌شود معمولاً نتیجه‌بخش نبوده و پشیمانی به بار می‌آورد.
مراجعه به کتاب‌های اخلاقی این نکته را به ما می‌فهماند که آشکار کردن اسرار دیگران یکی از آفت‌های زبان است. درواقع، آشكار ساختن راز ديگران چون موجب آزار و توهين به دوستان و آشنايان مى‏شود، ممنوع است. امام رضا(ع) در این‌باره می‌فرماید:
«لَا يَكُونُ الْمُؤْمِنُ مُؤْمِناً حَتَّى يَكُونَ فِيهِ ثَلَاثُ خِصَالٍ سُنَّةٌ مِنْ رَبِّهِ وَ سُنَّةٌ مِنْ نَبِيِّهِ وَ سُنَّةٌ مِنْ وَلِيِّهِ فَالسُّنَّةُ مِنْ رَبِّهِ كِتْمَانُ سِرِّه...» مؤمن، مؤمن نخواهد بود مگر اينكه 3 خصلت داشته باشد: سنتى از پروردگار و سنتى از پيامبر و سنتى از امام و پيشوا، اما سنت پروردگار كتمان اسرار است.‏
مطابق روایت امام رضا(ع) افشا نکردن راز به‌عنوان یکی از سنت‌های الهی محسوب می‌شود و این مهم نشان از اهمیت و ضرورت نگهداری راز و پرهیز از افشای آن است. می‌توان بیان کرد راز یک شخص به‌منزله امانتی است که بنا بر اعتماد و اطمینانی نزد کسی گفته می‌شود؛ بنابراین اگر کسی به عمل زشت افشای راز دست بزند، علاوه بر اینکه افشای راز گاهی اوقات به ریختن آبروی انسان منجر می‌شود، همچنین موجب سلب اعتماد و اطمینان خواهد شد.
بنابر آنچه گفته شد، هرچند زبان یکی از مهم‌ترین ابزارهای حیات انسانی است و آدمی را در رسیدن به مقاصدش یاری می‌رساند اما اگر آداب سخن گفتن و استفاده صحیح از زبان رعایت نشود، این ابزار مفید و نعمت الهی می‌تواند در جهت عکس عمل کند و تعامل انسان با افراد جامعه را خدشه‌دار کرده و گاه صدمه‌های جبران‌ناپذیر به این روابط وارد کند. همه ما که خود را از پیروان حضرت رضا(ع) می‌دانیم، بر ماست که رهنمودهای آن پیشوای راستین را به گوش جان بسپاریم و در زندگی خود به‌کار بگیریم.

منابع:
نهج‌البلاغه
کلینی، کافی
ابن‌بابویه، عیون اخبار الرضا(ع)
فیض کاشانی، المحجة البیضا

پاکی آوردی ای امید سپید

یلدا شب هندوانه و فال و غزل

حال و هوای صحاف خانه همدان در آستانه بازگشایی مدارس