پایگاه اطلاع رسانی روزنامه همدان پیام

بافت تاریخی، میراث گذشتگان برای آیندگان چرخه‌‌ معیوب مدیریت شهری متوقف شود

نویسنده : مریم مقدم

بافت تاریخی، سرمایه ارزشمند برجای مانده از گذشته جوامع و ملت‌ها برای آیندگان است که صیانت و جلوگیری از تعدی به عرصه‌ و حریم‌ آن، نیازمند یکپارچه‌سازی اقدامات و ضوابط فنی و حقوقی حاکم بر ابنیه‌های تاریخی است.
میراث‌فرهنگی شامل آثار باقی‌مانده از گذشتگان است و نشانگر حرکت انسان در طول تاریخ می‌باشد که با شناسایی و حفظ آن، زمینه شناخت هویت و خط حرکت فرهنگی میسر و از این طریق زمینه‌های عبرت برای انسان فراهم می‌شود.
میراث‌فرهنگی و ابنیه‌های تاریخی، بیان‌کننده پیشینه تاریخی، تمدن، فرهنگ و جاذبه‌های طبیعی هر کشوری است که شکل‌گیری و به‌وجود آمدن آن در سال‌های متمادی صورت گرفته است؛ نیروها و عواملی که پدیدآورنده این‌گونه آثار طبیعی و انسانی هستند، در طول زمان و در شرایط مکانی خاص خود عملکردهای متفاوتی داشته‌اند و آنچه که ما امروزه شاهد آن هستیم و تحت عنوان میراث‌طبیعی و فرهنگی از آن نام می‌بریم، در بعد طبیعی آن حاصل تأثیر عوامل طبیعی بر یکدیگر و دخل و تصرف عوامل انسانی بر آنهاست که چشم‌اندازهای متنوعی را به‌وجود آورده است و به لحاظ داشتن ویژگی‌های خاص خود از دیگر پدیده‌های طبیعی متمایز است.
حفاظت از بناهای طبیعی به قدری مهم است که یونسکو از این‌گونه آثار تحت عنوان میراث‌طبیعی نام برده و تمامی کشورهای جهان را بر آن داشته است که در حفظ و حراست از آنها بکوشند، زیرا این پدیده‌های طبیعی فقط متعلق به یک کشور خاص نیست بلکه متعلق به کره خاکی است و کره خاکی نیز زیستگاه تمامی مردم جهان است و در صورتی که به محیط‌زیست آسیبی وارد شود، بازتاب‌های این آسیب را تمامی انسان‌ها احساس خواهند کرد.
کهن شهر همدان به‌عنوان شهری که بر مبنای کاوش‌های سایت تاریخی هگمتانه، قدمت آن تاکنون تا 4 هزار سال پیش تخمین زده شده است، 500 هکتار بافت تاریخی دارد که در واقع کمتر از یک‌یازدهم مساحت شهری است.
اگر رینگ نخست شهر همدان را به‌عنوان مجموعه بافت تاریخی در نظر بگیریم شامل یک مجموعه ۱۷۱ هکتاری می‌شود که ۹۹ اثر معماری ثبت‌شده دارد.
به‌صورت دقیق‌تر در بافت تاریخی همدان مجموعه ۴۴ هکتاری بازار وجود دارد، عناصر معماری موجود در بافت تاریخی همدان شامل ۲۶ مسجد، ۹ امام‌زاده و سقاخانه، ۱۰ باب حمام، ۲۰ باب خانه تاریخی، 7 باب مدرسه، ۱۰باغ و عمارت، 7 آرامگاه و مقبره، 5 میدان، ۱۱ مرکز محله، 5 کلیسا و کنیسه می‌شود. همچنین در بافت تاریخی بازار شهر همدان ۲۸ کاروانسرا، 5 تیمچه و ۲۷ راسته‌بازار با مساحت ۲۰ هکتار وجود دارد.
در تبیین اهمیت بافت تاریخی همدان، اشاره به این نکته خالی از لطف نیست که این شهر در 2 هزار سال ۵ بار به پایتختی ایران زمین، در سلسله‌های مختلف، برگزیده شده است.
مجموعه این عوامل موجب شده است که همدان در سده‌ها، انباشتی از لایه‌های تاریخی را در محلات خود انباشته کند که هر کدام شناسنامه عصری از پیشرفت تمدنی در تاریخ کشور محسوب می‌شود و صیانت از آنها در عصر رشد قارچ‌گونه ساختمان‌های بتونی بدقواره و تهی از هویت شهرسازی بومی، یک رسالت سنگین است.
البته در یکی دو دهه اخیر گام‌های ارزشمندی در قالب تملک و احیای خانه‌های تاریخی و حفظ اصالت بافت تاریخی در رینگ نخست و دوم در همدان برداشته شده است، اما کارشناسان حوزه میراث‌فرهنگی می‌گویند حفظ بافت تاریخی، بازسازی و احیای «خانه‌های تاریخی» وقتی اهمیت دارد که آنها کاربری عمومی پیدا کنند و در قالب‌هایی مانند مسیرهای گردشگری، بوم‌گردی و حتی شربت‌خانه و رستوران سنتی در اختیار عموم قرار گیرند.
ما هویتی را از گذشته به ارث برده‌ایم که ملموس‌ترین آن آثار معماری است که گاهی اوقات تغییراتی در شهرها انجام می‌دهیم و تاریخ را تحریف می‌کنیم و اگر بدون پشتوانه علمی در بافت تاریخی دست ببریم تحریف تاریخ است.
داستان میراث ما داستان طولانی است و چیزی را که به ارث می‌بریم در زمان خودش ارزش و اهمیت برای آن قائل نمی‌شویم.
تغییرات مدیریت سیاسی از دلایل کم‌توجهی به آثار تاریخی است، وقتی ما شهرها را در معرض توسعه قرار دادیم، جراحی در بافت قدیمی انجام دادیم.
مدیریت غلط شهری و دخالت‌هایی تحت عنوان طرح جامع تفصیلی به نابودی بناهای تاریخی منجر شده است، اگر فقط احیای کالبد را در نظر داشته باشیم و احیای حیات بنا را در نظر نگیریم هیچ اتفاقی نخواهد افتاد و بافت‌های ما حفظ نخواهد شد؛ از این رو اگر امروز از همدان عناصر تاریخی آن را بگیریم دیگر چیزی برای ارائه نداریم.
چون ما مفهوم مشترکی از بافت تاریخی نداریم، بنابراین روش‌های حفاظت از میراث‌فرهنگی نیز متفاوت است و راهکارهای قانونی هم به نتیجه نمی‌دهد.
چرخه معیوب مدیریت شهری باید متوقف شود، حفاظت صرف و توسعه بدون حد و مرز نمی‌تواند بافت تاریخی را حفظ کند و توسعه باید با مدیریت همگرا باشد.
تمامی تمدن‌های زنده از ریشه‌های تاریخی سیراب شده و آینده را می‌سازند و این سرزمین آکنده از تاریخ و تمدن دیرینه است که رشک دیگران را برمی‌انگیزد.
بنا و بافت‌های تاریخی که ارزش زیادی برای جامعه جهانی دارند و همه در حفظ و نگهداری آن‌ها تأکید دارند، در چند دهه گذشته آن‌چنان که شایسته بود از آثار تاریخی و تمدنی حفاظت نشده است.
در نگاهی گذرا به شهر در می‌یابید که شهرهای تاریخی همچون همدان دچار فرسودگی کالبدی، افت شاخص‌های زیست‌محیطی و جایگزینی جمعیت مهاجر شده است و این چالش‌ها محصول روندی طولانی بوده که مدیریت شهری با آن دست به گریبان است.
حالا چالش افزایش قیمت مسکن و تصور این مهم که بافت تاریخی ممکن است بر روی قیمت مسکن در همدان تأثیر بگذارد بیانگر آن است که باید تدبیری اندیشه شود تا تضاد منافع و تعارض‌ها در زمینه حفظ آثار باستانی به سوی چشم‌انداز مشترک سوق یابد.
در این میان توجه به این نکته هم خالی از لطف نیست که مردم در مکان‌هایی همچون بازار تاریخی همدان و حوالی آن در خیابان‌های اطراف خرید و فروش می‌کنند و این نشانه حیات در این بناهاست که نیاز است زیرساخت‌ها نیز همگام با بناهای تاریخی فراهم شود تا شرایط زیستی ارتقا یابد.

پاکی آوردی ای امید سپید

یلدا شب هندوانه و فال و غزل

حال و هوای صحاف خانه همدان در آستانه بازگشایی مدارس