در جهان امروز، شهرهایی که قادر به بهرهگیری از میراث فرهنگی و تاریخی خود در راستای توسعه اقتصادی و اجتماعی باشند، موفقتر از دیگران مسیر پیشرفت را سپری میکنند.
شهر همدان با قدمتی چند هزار ساله، خاستگاه نخستین پایتخت ایران باستان و زیستگاه تمدنهایی کهن است. این شهر نه تنها بهعنوان یکی از قدیمیترین زیستگاههای متمدن بشری شناخته میشود، بلکه بافت تاریخی، نمادهای تمدنی و هویت فرهنگی غنیاش، ظرفیتی بیبدیل برای حرکت در مسیر توسعه دارد. اما پرسش اصلی این است؛ چگونه میتوان این ظرفیتها را به فرصتهایی واقعی برای رونق اقتصادی و اجتماعی بدل کرد؟
شهر همدان، بهویژه با محلات تاریخی چون بازار سنتی، تپه هگمتانه، محوطه امامزادهها، آرامگاه ابنسینا و باباطاهر و خانههای قاجاری، گنجینهای زنده از معماری، هنر و هویت ایرانی-اسلامی است. این لایههای تاریخی، نه تنها جاذبهای برای گردشگران داخلی و خارجیاند، بلکه منبع الهام برای سرمایهگذاری در حوزههای گردشگری فرهنگی، صنایع خلاق، هنرهای بومی و خدمات شهری با محوریت تاریخ هستند.
اما واقعیت این است که بخش قابلتوجهی از این میراث، یا در خطر تخریب است یا مغفول مانده است. حفاظت صرف از آثار تاریخی بدون پیوند آن با زندگی روزمره شهروندان و اقتصاد محلی، هرگز منجر به پویایی شهری نمیشود. ما نیازمند یک رویکرد «توسعهمحور با تکیه بر هویت» هستیم؛ رویکردی که در آن تاریخ، نه فقط به مثابه گذشتهای باشکوه، بلکه بهعنوان ابزاری برای ساخت آینده بهکار گرفته شود.
در دهههای اخیر، اقتصاد فرهنگی و گردشگری تاریخی بهعنوان یکی از پیشرانهای اقتصاد شهری در بسیاری از کشورهای جهان مطرح شده است. شهرهایی نظیر فلورانس، استانبول یا اصفهان توانستهاند از ظرفیتهای فرهنگی و تاریخی خود بهمثابه یک موتور خلق ثروت، اشتغالزایی و ارتقای کیفیت زندگی بهرهبرداری کنند.
همدان نیز میتواند با تدوین یک نقشه راه جامع برای بهرهبرداری پایدار از میراث فرهنگی و بافت تاریخی، ضمن جذب سرمایهگذاران بخش خصوصی، کارآفرینان محلی و مشارکت جوامع محلی، چرخهای اقتصاد خود را به گردش درآورد. ایجاد مسیرهای پیادهراه در بافت تاریخی، مرمت خانههای قدیمی و تبدیل آنها به بوتیکهتلها، موزهها یا مراکز صنایعدستی، احیای بازارهای سنتی با رویکرد گردشگری، و حمایت از هنرمندان بومی، تنها بخشی از این برنامه میتواند باشد.
نمادهایی چون آرامگاه ابنسینا، باباطاهر، هگمتانه و سنگنوشتههای گنجنامه، فقط نشانههایی از شکوه تاریخی نیستند؛ بلکه سرمایههای اجتماعی و منابع بازسازی اعتماد عمومیاند.
در عصری که شهروندان نیازمند احساس تعلق و غرور ملیاند، بازتعریف این نمادها بهعنوان اجزای زنده هویت شهری، میتواند هم حس مشارکت اجتماعی را تقویت کند و هم انسجام بین نسلی را بازسازی نماید.
تجربه جهانی نشان داده است که شهروندان وقتی در بافتی زندگی میکنند که به آن افتخار میکنند، بیشتر به شهرشان احترام میگذارند، در حفظ آن میکوشند و برای توسعه آن داوطلب میشوند. بنابراین، بازسازی و معرفی هدفمند این نمادها، نه فقط برای گردشگران، بلکه برای ساکنان خود شهر نیز ضرورتی حیاتی است.
اما بهرهبرداری از ظرفیتهای تاریخی و هویتی، با شعار و برنامههای نمایشی محقق نمیشود. نیاز به یک حکمرانی فرهنگیِ نوین، مشارکتی و چندسطحی وجود دارد؛ حکمرانی که در آن شهرداری، میراث فرهنگی، دانشگاهها، سازمانهای مردمنهاد، فعالان اقتصادی و رسانهها با نگاهی مشترک، برنامهریزی و اقدام کنند.
تشکیل «شورای توسعه فرهنگی-تاریخی شهر همدان» با محوریت مدیریت یکپارچه بافت تاریخی، حمایت از برندینگ شهری بر پایه هویت همدان، تدوین اسناد اجرایی برای حفاظت فعال (نه صرفا منفعلانه) و ایجاد شبکهای از کنشگران فرهنگی و شهری میتواند نقطه آغاز این مسیر باشد.
توسعه پایدار شهری در همدان، در گروی بازشناسی و بهرهبرداری از همان چیزی است که این شهر را از دیگر شهرها متمایز میسازد: تاریخ و هویت. اگر این سرمایه بیبدیل را در قالب طرحهای اقتصادی، اجتماعی و فرهنگیِ قابل لمس و مشارکتپذیر وارد کنیم، همدان نه فقط بهعنوان شهر تاریخ، بلکه بهعنوان الگوی توسعه هوشمند مبتنی بر هویت، در سطح ملی و منطقهای خواهد درخشید.
در نهایت، راه توسعه همدان از دل تاریخش میگذرد؛ تاریخی که اگر بهدرستی خوانده و بازآفرینی شود، نهتنها موتور توسعه که قلب تپنده شهر خواهد بود.
