پایگاه اطلاع رسانی روزنامه همدان پیام

چالش‌ها و ضرورت‌های بازنگری در سند مهندسی فرهنگی همدان

مردم؛ غایبان اصلی در میدان سیاست‌گذاری فرهنگی نباشند

نویسنده : مریم مقدم

در نشست روز گذشته شورای فرهنگ عمومی استان همدان، سند مهندسی فرهنگی بار دیگر در مرکز توجه قرار گرفت؛ سندی که قرار بود نقشه راه فرهنگ استان باشد، اما اکنون در مسیر اجرا، با انتقادات و اشکالاتی جدی مواجه شده است؛ از ضعف در طراحی راهبردی گرفته تا کم‌اثر بودن نقش مردم، و از آشفتگی در تدوین تا غیبت نهادهای تخصصی در فرآیند تصمیم‌سازی. آنچه قرار بود نقطه قوت فرهنگی استان باشد، اگر مورد بازنگری جدی قرار نگیرد، ممکن است به ابزاری تشریفاتی و ناکارآمد تبدیل شود.

در این گزارش تحلیلی، تلاش می‌کنیم تصویری جامع از محتوای جلسه و مسائل پیش‌رو ارائه دهیم؛ تصویری که به‌روشنی نشان می‌دهد تنها راه احیای کارکرد فرهنگی استان، عبور از نگاه اداری به فرهنگ و تکیه بر ظرفیت مردم و رسانه‌هاست.

از مسأله‌محوری تا برنامه‌محوری خط سیر گم‌شده در سند

یکی از نقدهای مهمی که به برنامه‌ریزی‌های مدیران در این نشست وارد بود، فقدان یک زنجیره منطقی میان «مسأله»، «راهبرد» و «برنامه» در تدوین سند فرهنگی بود. و نکته مهم این بود که نقش مردم در این سند چیست؟ آیا این نقش حمایتی است یا کنشگری؟

در نشست اخیر، بر غفلت از نقش مردم به‌عنوان «کنشگر» فرهنگی تأکید شد. به‌درستی گفته شد که اگر قرار است بیانیه گام دوم انقلاب اسلامی مبنای کار قرار گیرد، باید مردم در مرکز طراحی و اجرای برنامه‌های فرهنگی قرار گیرند؛ نه در حاشیه.

واقعیت این است که در نسخه فعلی سند، مردم بیش از آنکه کنشگر باشند، مخاطب یا مصرف‌کننده‌اند. این در حالی است که تجربه‌های موفق فرهنگی " از دوران دفاع مقدس تا انقلاب اسلامی و رویدادهای اجتماعی اخیر " همگی محصول نقش‌آفرینی مستقیم مردم بوده‌اند؛ نه صرفا دستگاه‌ها.

کمیته‌های تخصصی؛ حلقه مفقوده ساختار اجرایی

یکی دیگر از اشکالات جدی که به سند وارد شد، نبود نهادهای کارشناسی فعال و کمیته‌های تخصصی ذیل شورای فرهنگ عمومی بود. قرار بود این کمیته‌ها طرح‌ها را بررسی و پالایش کنند تا وقتی به صحن شورا می‌رسند، کم‌اشکال و دقیق باشند؛ اما در عمل یا شکل نگرفتند یا کارکرد مؤثری نداشتند.

نبود گفت‌وگوی مستمر میان نخبگان، فرهنگیان، اصحاب رسانه، دانشگاهیان و تصمیم‌گیران باعث شده اسناد فرهنگی از دل جامعه نجوشند و بیشتر رنگ و بوی اداری و بالا به پایین داشته باشند.

جنگ نرم ادامه دارد؛ نگاه پسا‌جنگ نداشته باشیم

در این جلسه یادآوری شد که تهدید فرهنگی تمام نشده و نباید تصور کرد که با یک دوره بحران نظامی یا امنیتی، کار فرهنگی نیز پایان یافته است و عنوان شد جنگ تمام نشده؛ ما ۵۰ سال در جنگ بوده‌ایم و ۲۰۰ سال دیگر هم در جنگ خواهیم بود. نباید نگاه پسا‌جنگی داشته باشیم. از این منظر، سند فرهنگی باید پیوست امنیت نرم داشته باشد. نمی‌توان از جنگ شناختی و هجمه فرهنگی دشمن گفت اما ابزار دفاعی‌مان در قالب یک سند ناقص و کم‌جان خلاصه شود.

رسانه‌ها؛ زبان جامعه یا صدای خاموش

یکی از نکات برجسته این نشست، حضور فعال رسانه‌ها و نقد صریح آنها بود. خبرنگاران و فعالان رسانه‌ای از نبود برنامه‌های هدفمند، نظام رسانه‌ای منسجم و ضعف در انتقال پیام به فرهنگ عمومی انتقاد کردند. آنها خواستار آن شدند که:
رسانه‌ها به‌عنوان بازیگران اصلی در فرایند تدوین سند دیده شوند؛ محتواهای فرهنگی تولیدشده تبدیل به جریان اجتماعی شوند، نه صرفا گزارش‌های آماری خروجی جلسات نباشد و بر این موضوع از سوی رسانه‌ها تأکید شد که ارتباط نهادهای فرهنگی با رسانه‌ها ساختارمند و دائمی باشد، نه موسمی و تبلیغاتی.

به‌عبارت روشن‌تر، رسانه‌ها هشدار دادند که اگر قرار است فرهنگ عمومی متحول شود، باید رسانه‌ها دیده و شنیده شوند و بتوانند با دست پر از نشست اخبار و گزارشات را انعکاس دهند.

در پایان، و از نگاه کارشناسان رسانه، اگر بخواهیم این سند کارکرد واقعی خود را پیدا کند و به ابزاری برای تحول فرهنگی استان تبدیل شود، چند راهبرد کلیدی باید مدنظر قرار گیرد و آن هم بازطراحی سند بر اساس یک مدل منطقی است.

این مسیر باید با 4گام روشن از جمله مسأله‌شناسی؛ راهبرد، برنامه و ارزیابی پیموده شود.

در این آئین البته بازتعریف نقش مردم در همه سطوح سند نیز مهم است، زیرا مردم باید در طراحی، تصمیم‌گیری، اجرا و پایش فرهنگی نقش فعال داشته باشند.

از منظر دیگر هم راه‌اندازی فوری کمیته‌های تخصصی فعال یکی از راهکارهای اجرایی است که این کمیته‌ها باید ترکیبی از دانشگاهیان، اصحاب رسانه، روحانیون، فعالان اجتماعی و مدیران فرهنگی باشد.

همچنین تدوین پیوست رسانه‌ای برای سند فرهنگی استان از مهم‌ترین موارد است زیرا رسانه صرفا ابزار اطلاع‌رسانی نیست، بلکه شریک راهبردی فرهنگ‌سازی است.
مورد دیگر که کارشناسان باور دارند اجماع دستگاه‌ها بر مبنای تقسیم کار تخصصی است بر این اساس که برنامه‌ها نباید تکراری، شعاری یا موازی باشند. و تأکید برای ارائه یک سند جامع انسجام نهادی اصل است.

گفتنی است همدان با سابقه تمدنی، سرمایه انسانی و بسترهای فرهنگی متعدد، قابلیت تبدیل شدن به پایلوت فرهنگی کشور را دارد. اما تا وقتی نقش مردم جدی گرفته نشود، رسانه‌ها شنیده نشوند و نهادهای تخصصی وارد عمل نشوند، هیچ سندی حتی با بهترین طراحی نقش‌آفرین نخواهد بود. سند مهندسی فرهنگی می‌تواند منشور تحول فرهنگی استان باشد؛ اما تنها در صورتی که «مردم» به آن جان بدهند، «رسانه» آن را روایت کند و «دولت» آن را اجرا کند.

پاکی آوردی ای امید سپید

یلدا شب هندوانه و فال و غزل

حال و هوای صحاف خانه همدان در آستانه بازگشایی مدارس