جهان در جستوجوی عدالت علی(ع)، افقهایی نو برای جامعه ترسیم کردهاند و بررسیهای تاریخ صدر اسلام نشان میدهد که اندیشه و سیره عملی امام علی (ع) خیلی زود توانست به الگویی ماندگار برای ساختار قدرت، عدالت اجتماعی و کنش جمعی بدل شود.
آوازه ایشان در تاریخ اسلام، از مرزهای سنتی رهبری دینی فراتر رفته و ابعادی گسترده در حوزههای عدالت اجتماعی، ساماندهی نظم سیاسی و تبیین نقش مردم در حکومتداری پیدا کرده است. در تاریخ اسلام، حضرت علی (ع) از جمله شخصیتهایی است که نهتنها در عرصه دین و معنویت، بلکه در بازسازی بنیادهای اجتماعی و سیاسی نقشآفرین شد و تا کنون رفتار، گفتار و تصمیمات ایشان ما را با الگویی از رهبری اخلاقمحور، عدالتطلب و مردممدار رهنمون میسازد که پس از چهارده قرن، هنوز میتواند الهامبخش تحلیلهای نو در حوزه ساخت اجتماعی اسلام باشد.
اگر عدالت اجتماعی را بهمثابه ستون اصلی جامعه اسلامی در نظر بگیریم، عدالت در اندیشه علوی، فقط مفهومی قضایی یا فقهی نیست؛ بلکه سنگبنای نظم اجتماعی و بقای حکومت مشروع، محسوب میشود. تأکید مداوم ایشان بر رعایت حقوق مردم، توزیع عادلانه منابع عمومی، مبارزه با انحصارطلبی، اشرافیگری و پرهیز از امتیازدهیهای قومی یا قبیلهای و مقابله با مظاهر تجملگرایی کارگزاران، حاکی از دیدگاه نظاممند ایشان نسبت به عدالت اجتماعی است. آن حضرت، هرگونه انحراف از اصول عدالت را عامل فروپاشی اعتماد عمومی و گسست در انسجام اجتماعی میدانست و با آن مقابله میکرد؛ آنگونه که داغ بر دستان عقیل میگذارد تا به حکمرانان جهان اسلام در طول تاریخ نشان دهد که اسلام چقدر بر حفظ بیتالمال و عدالت اصرار دارد.
ایشان هیچگاه زیر بار سنتهای ناعادلانهای که طی زمان تثبیت شده بودند، نرفت و در این راه چه ناملایمتها که نکشید. از این رو، میتوان وی را پیشقراول شکلگیری نوعی «عدالت اجتماعی» دانست که بر مبنای برابری انسانی و حقوق مشترک مسلمانان استوار است.
حضرت علی (ع) با تکیه بر عقل، علم و اخلاق، جامعهای مبتنی بر آگاهی و بینش را بنیان نهاد و پس از وفات پیامبر عظیمالشان اسلام(ص)، ادبیات سیاسی و اجتماعی اسلام را غنا بخشید. تأکید بر تفکر مستقل، پرسشگری و تقوای علمی از جمله اصولی بود که در آموزههای تربیتی او تبلور یافته است.
هرچند دوران زمامداری حضرت علی (ع) با چالشهای سیاسی گستردهای همراه بود؛ اما نحوه مواجهه ایشان با این بحرانها، الگویی بیبدیل از پایداری بر اصول، اخلاق در سیاست و وفاداری به مردم به شمار میآید. این میراث، در شکلگیری جامعه اسلامی، بهویژه در میان جریانهای عدالتطلب، نقش تعیینکنندهای ایفا کرده است. جایگاه آن حضرت نهتنها در تاریخ، بلکه در ذهن و زبان مسلمانان، نماد مقاومت در برابر ستم و الگوی حکومتداری مسئولانه تلقی میشود.
