قبل از جنبش مشروطه و در زمان ناصرالدین شاه وی در چند مورد مجوز تشکیل مجالسی را از جمله مجلس 25 نفره «مصلحتخانه» یا به اختصار «مجلس مشورت» و «مجلس وکلای تجار» صادر کرد. با این حال برگزاري انتخابات و تشكيل مجلس در ايران به زمان بعد از مشروطيت برميگردد.
فرمان مشروطيت در تاريخ 14 مرداد سال 1285هجري شمسي از طرف مظفرالدينشاه قاجار صادر شد و اولين مجلس موقتي كه طبق اين فرمان بايد نظامنامه انتخابات را تهيه مینمود، 26 مرداد ماه همان سال در عمارت نظام تشكيل گردید.
مجلس شوراي ملي
انتخابات مجلس در كشورمان سابقهاي طولاني دارد. به طور مشخص مشاركت مردم در سرنوشت سياسي و اجتماعي خود از طريق انتخابات، همزمان با اوج گرفتن نهضت مشروطهخواهي وارد فرهنگ سياسي مردم ايران شد.
اولين قانون انتخابات در تاريخ 18 شهريور 1285 به وسيله ميرزاحسنخان منيرالملك، مرتضي قليخان، صنيع الدوله، مخبرالسلطنه، مخبرالملك، موتمنالملك و محتشمالسلطنه تهيه و تدوين گرديد كه بلافاصله به تصويب رسيد و پس از آن اولين دوره مجلس شوراي ملي در تاريخ 17 مهر 1285 افتتاح شد.
به موجب اين قانون، دوره نمايندگي 2 سال و تعداد نمايندگان 156نفر بود كه 60 نفر از تهران و 96 نفر از شهرستانهاانتخاب ميشدند. البته در دوره نخست، انتخابات صنفي بود و همه طبقات مردم در آن شركت نداشتند.
از جمله شرايط انتخابكنندگان و انتخابشوندگان در اولين نظامنامه انتخاباتي اين بود كه سن انتخابكنندگان كمتر از 25 سال نباشد، ملاكين و فلاحين بايد صاحب ملكي باشند كه هزار تومان قيمت داشته و در غير اين صورت از انتخاب كردن محروم بودند و زنان به طور كلي از حق انتخاب كردن و انتخاب شدن محروم بودند.
دومين قانون انتخابات موسوم به انتخابات 2 درجهاي در تاريخ 10 تيرماه 1288 هجريشمسي تهيه و تدوين گردید. در اين قانون، انتخابات از حالت صنفي به 2 درجهاي اصلاح و زمينه بيشتري براي مشاركت مردم فراهم گرديد. زيرا در اين قانون قيد اختصاص انتخاب كننده به طبقات معين از بين رفت و به همه طبقات به غير از بانوان حق شركت در انتخابات داده شد. هر چند محدوديتهايي براي بيسوادها و افراد غيرمتمكن قائل شدند. بدين معنا كه به موجب بند 4 از ماده 4 قانون مذكور، انتخابكنندگان بايد حداقل 250 تومان علاقه ملكي داشته و يا پرداختي ماليات آنها كمتر از 10 تومان نباشد و يا 50 تومان عايدي سالانه داشته و يا تحصيلكرده باشند. ضمناً تعداد نمايندگان از 156نفر در دوره اول به تعداد 120 نفر تقليل يافت و مطابق جدول نظامنامه انتخابات، تمام ايران به 30 حوزه عمومي تقسيم شد و سن رأي دهندگان نيز از 25 سال به 20 سال تقليل يافت.
به موجب اين قانون، كساني كه واجد شرايط قانوني بودند، در محلههاي يك شهر و يا در شهرهاي يك حوزه انتخابيه عده مقرر را تعيين مينمودند و سپس اشخاصي كه بدين ترتيب انتخاب ميشدند، در مركز حوزه انتخابيه جمع شده و براساس جدول نظامنامه انتخابات، يك يا چند نفر وكيل تعيين ميكردند.
سومين قانون انتخابات در تاريخ 29/7/1290 هجريشمسي به تصويب رسيد. مجلس سوم پس از 3 سال فترت بر اساس اين قانون در تاريخ 14/9/1293 هجريشمسي تشكيل شد. البته اين مجلس به علت شروع جنگ جهاني اول بيش از يك سال دوام نياورد و در تاريخ 22/8/1294 تعطيل شد. به موجب قانون سوم، انتخابات عمومي و يك درجهاي شد. عده نمايندگان 136 نفر و مقرر گرديد انتخابكنندگان در حوزه انتخابيه خود متوطن و يا لااقل 6 ماه قبل از تاريخ انتخابات در آن حوزه اقامت داشته باشند.
به طور كلي قبل از پيروزي انقلاب اسلامي، 24 دوره مجلس شوراي ملي تشكيل شد كه 5 دوره در زمان قاجار و از سال 1285 تا 1304 بود. 7 دوره در زمان حكومت رضاخان و پهلوي اول و 12 دوره نيز در دوره پهلوي دوم تشكيل شد.
دورههاي مختلف
مجلس شوراي ملي
دوره اول
نخستين جلسه رسمي مجلس شوراي ملي در تاريخ ١٣ مهرماه ١٢٨٥ هجري شمسي مطابق با ١٧ شعبان ١٣٢٤ هجري قمري(١٧ اكتبر ١٩٠٦ ميلادي) با نطق مظفرالدينشاه قاجار گشايش يافت. نمايندگان اين دوره از مجلس شوراي ملي، به موجب ماده 6 نظامنامه انتخابات از بين طبقه اشراف و شاهزادگان و تجار و مالكان و روحانيون و اصناف انتخاب گرديدند. اين مجلس، قانون اساسي ايران را كه مشتمل بر ٥١ اصل بود، در تاريخ ٨ دي ماه ١٢٨٥ به توشيح مظفرالدينشاه و پس از فوت وي متمم قانون اساسي را در ١٥ مهرماه ١٢٨٦ به امضای محمدعلي شاه رساند. این مجلس در دوم تيرماه ١٢٨٧ به توپ بسته شد.
دوره دوم
دومين دوره مجلس شوراي ملي پس از يك سال و ٤ ماه و ٢١ روز فترت در تاريخ ٢٤ فروردين ماه ١٢٨٨ هجري شمسي مطابق با دوم ذيقعده ١٣٢٧ افتتاح و به دنبال اولتيماتوم دولت روسيه، در سوم ديماه 1290 منحل شد.
دوره سوم
این دوره پس از سه سال فترت در تاريخ ١٤ آذرماه ١٢٩٣ هجري شمسي مطابق با ١٧ محرم ١٣٣٣ توسط احمدشاه قاجار افتتاح گرديد. دوره سوم مجلس شوراي ملي به علت شروع جنگ جهاني اول بيش از يك سال دوام نياورد.
دوره چهارم
این دوره پس از ٥ سال و 7 ماه و 8 روز فترت، در اول تيرماه ١٣٠٠ هجري شمسي مطابق با ١٥ شوال ١٣٣٩ توسط احمدشاه قاجار گشايش يافت و در ٣٠ خرداد ١٣٠٢ (٧ ذيقعده ١٣٤١) پایان یافت.
دوره پنجم
پنجمين دوره مجلس شوراي ملي در تاريخ ٢٢ بهمن ماه ١٣٠٢ هجري شمسي مطابق با ٥ رجب ١٣٤٢ افتتاح شد. در این دوره بود که سلطنت قاجاریه منحل شد و مجلس مؤسسان سلطنت را به پهلوی داد. مجلس پنجم در تاريخ ٢٢ بهمن ١٣٠٤ خاتمه يافت.
دوره ششم
دورة ششم مجلس شوراي ملي در تاريخ ١٩ تيرماه ١٣٠٥ هجري شمسي (٣٠ ذيحجة ١٣٤٤) توسط رضاشاه افتتاح و در تاريخ ٢٢ مرداد ماه ١٣٠٧(٢٦ صفر ١٣٤٧) پايان يافت. در اين دوره مجموعاً ٢٧٦ جلسه تشكيل شد.
دوره هفتم
هفتمين دوره قانونگذاري در تاريخ ١٤ مهرماه ١٣٠٧ هجري شمسي (21 ربيعالثاني ١٣٤٧ هـجري قمري) افتتاح و در اول آبان ١٣٠٩(٣٠ جمادي الاول ١٣٤٩) پايان يافت.
دوره هشتم
هشتمين دوره مجلس شوراي ملي در تاريخ ٢٤ آذرماه ١٣٠٩ هجري شمسي (٢٣ رجب١٣٤٩هجري قمري) افتتاح شد و در تاريخ ٢٤ ديماه 1311 هجري شمسي (١٧رمضان١٣٥١) پايان يافت.
دوره نهم
نهمين دوره قانونگذاري در تاريخ ٢٤ اسفندماه 1312 هجري شمسي برابر با ١٨ ذيقعده ١٣٥١ افتتاح شد. طرح تأسیس دانشگاه تهران در این دوره به تصویب رسيد. دوره نهم ٢١ فروردين ماه ١٣١٤(٧ محرم ١٣٥٤) پايان يافت.
دوره دهم
دهمين دوره مجلس شوراي ملي ١٥خرداد ماه ١٣١٤ هجري شمسي برابر با ٤ ربيعالاول ١٣٥٤ هجري قمري افتتاح شد و در ٢٢ خرداد ماه ١٣١٦ هجري شمسي (٣ربيعالثاني ١٣٥٦) به پايان رسيد.
دوره يازدهم
يازدهمين دوره مجلس شوراي ملي در ٢٠ شهريورماه ١٣١٦ هجري شمسي مطابق با ٥ رجب ١٣٥٦ افتتاح و در تاريخ ٢٧ شهريور ماه ١٣١٨(٤ شعبان ١٣٥٨) پايان يافت.
دوره دوازدهم
دوازدهمين دوره قانونگذاري در تاريخ ٣ آبان ١٣١٨ هجري شمسي مطابق با ٢١ رمضان ١٣٥٨ افتتاح شد و در ٩ آبان ١٣٢٠(٩ شوال ١٣٦٠) خاتمه یافت. در شهریورماه همین سال بود که ایران به اشغال نیروهای متفقین درآمد و رضاشاه از سوی انگلیسیها وادار به استعفا گردید و سلطنت به پسرش، محمدرضا واگذار شد.
دوره سيزدهم
سيزدهمين دوره مجلس شوراي ملي در تاريخ ٢٢ آبانماه ١٣٢٠ هجري شمسي مطابق با ٢٣ شوال ١٣٦٠ توسط محمدرضا شاه پهلوي افتتاح و در تاريخ اول آذر ١٣٢٢(٢٤ ذيقعده ١٣٦٢) پايان يافت.
دوره چهاردهم
چهاردهمين دوره قانونگذاري در تاريخ ٦ اسفند ماه ١٣٢٢ هجري شمسي مطابق با اول ربيعالاول ١٣٦٣ هـجري قمري افتتاح گرديد. در انتخابات این دوره برای نخستینبار پس از تکراری بودن ادوار، تعداد ٨٠٠ كانديدا بر سر ١٣٦ كرسي مجلس با هم رقابت کردند. مجلس چهاردهم در ٢١ اسفند ١٣٢٤(٧ ربيعالثاني ١٣٦٥) به پايان رسيد.
دوره پانزدهم
پانزدهمين دوره مجلس شوراي ملي پس از يك فترت طولاني (٢سال و 4ماه و 2روز) در تاريخ ٢٥ تيرماه ١٣٢٦ هجري شمسي مطابق با ٢٨ شعبان ١٣٦٦ هجري قمري افتتاح و در تاريخ ٦ مرداد ماه ١٣٢٨ (٢شوال ١٣٦٨) به پايان رسيد.
دوره شانزدهم
شانزدهمين دوره قانونگذاري در تاريخ ٢٠ بهمنماه ١٣٢٨ هجري شمسي مطابق با ٢١ ربيعالثاني ١٣٦٩ با نخستين دوره مجلس سنا توسط محمدرضا شاه پهلوي پس از 6 ماه و 13 روز فترت، افتتاح گرديد. تعدادی از کرسیهای این مجلس در اختیار جبهه ملی قرار گرفت و مصدق و دوستانش مباحث مربوط به نفت را که در دوره پانزدهم مطرح شده بود، در این دوره ادامه دادند. در تاريخ ٢٠ مهرماه، مصدق رهبر اقليت ملي مجلس، دولت را در مورد مسأله نفت استيضاح كرد. در روز سوم اسفند ١٣٢٩ پيشنهاد ملي شدن صنعت نفت ايران به مجلس داده شد و پس از تصويب در مجلس شوراي ملي، در ٢٩ اسفند به تصويب مجلس سنا نيز رسيد. در همين دوره با تمايل نمايندگان مجلس، دكتر مصدق در ارديبهشت ١٣٣٠ به نخست وزيري رسيد. مجلس شانزدهم در ٢٩ بهمن ١٣٣٠(٢٢ جمادي الاول ١٣٧١) پايان يافت.
دوره هفدهم
هفدهمين دوره مجلس شوراي ملي در تاريخ ١٧ ارديبهشتماه ١٣٣١ هجري شمسي مطابق با ٢ شعبان ١٣٧١ هجری قمری افتتاح شد، در حالی که از ١٣٦ كرسي نمايندگان فقط ٧٩ كرسي آن داراي نماينده بود. به دنبال درگیری مصدق با مخالفان، مصدق در ١٢ مرداد ١٣٣٢ طي رفراندومي دوره هفدهم مجلس شوراي ملي را منحل و شروع انتخابات دوره هجدهم را نيز موكول به اصلاح قانون انتخابات کرد. شاه از فرصت عدم وجود مجلس استفاده کرده، مصدق را عزل و زاهدی را به نخست وزیری گماشت. شاه طی فرمانی در ٢٨ آبان ١٣٣٢ دستور انحلال مجلسين را صادر كرد.
دوره هجدهم
هجدهمين دوره قانونگذاري در تاريخ ٢٧ اسفند ماه ١٣٣٢ هجري شمسي مطابق با ١٢ رجب ١٣٧٣ افتتاح شد و در تاريخ ٢٦ فروردين ماه ١٣٣٥(٣ رمضان ١٣٧٥) پايان يافت.
دوره نوزدهم
نوزدهمين دوره مجلس شوراي ملي در تاريخ ١٠ خرداد ماه ١٣٣٥ هجري شمسي مطابق با ٢٠ شوال ١٣٧٥ افتتاح شد. در این دوره بود که اجلاسیه مجلس از 2 سال به 4 سال تغییر یافت و تعداد نمایندگان از ١٣٦ به ٢٠٠ نفر افزایش پیدا کرد. دوره مزبور پس از 4 سال در تاريخ ١٩خرداد ماه ١٣٣٩(١٤ ذيحجة ١٣٧٩) به پايان رسيد.
دوره بيستم
در اين دوره به دلیل اعتراضات گسترده به نتيجه، انتخابات دوباره برگزار شد و مجلس شوراي ملي در ٢ اسفند ١٣٣٩ مطابق با ٥ رمضان ١٣٨٠ افتتاح گرديد. این مجلس در ١٩ اردیبهشت ١٣٤٠(١٣ ذیقعده ١٣٨٠) توسط علی امینی نخست وزیر منحل شد.
دوره بیستویکم
انتخابات مجلس بيستويكم در شهريور ماه ١٣٤٢ هجري شمسي برگزار شد و مجلس بيستويكم پس از 2سال و 3 ماه و 25روز فترت، در تاريخ ١٤ مهرماه ١٣٤٢ برابر با ١٧ جمادي الاول ١٣٨٣ افتتاح گرديد. در این دوره برای اولین بار 6 زن نیز جزو منتخبین بودند. از وقايع ديگر این دوره تشكيل مجلس مؤسسان سوم در ٢٨ مرداد ١٣٤٦ بود. دوره بيست و يكم قانونگذاري در تاريخ ١٣مهر ١٣٤٦(٣٠ جمادي الثاني١٣٨٧) پايان يافت.
دوره بيستودوم
مجلس بيستودوم در روز جمعه ١٤ مهرماه ١٣٤٦ هجري شمسي برابر با اول رجب ١٣٨٧ هجري قمري افتتاح گرديد. پذیرش قطعنامه شورای امنیت درباره بحرین و جدایی آن از ایران از اتفاقات مهم اين دوره بود و در تاريخ ٢٤ ارديبهشتماه ١٣٤٩ در جلسه فوقالعادهاي كه بنا به تقاضاي دولت تشكيل شده بود، تصویب و جهت اجرا به دولت ابلاغ شد. این دوره در تاريخ ٩ شهريور ماه ١٣٥٠(١٩رجب١٣٩١) به مناسبت برگزاري جشنهاي ٢٥٠٠ ساله به فرمان شاه منحل و در همان روز دوره بيست و سوم مجلس شوراي ملي به وسيله شاه گشايش يافت.
دوره بيستوسوم
مجلس بيست و سوم، روز سهشنبه ٩ شهريور ماه ١٣٥٠ هجري شمسي برابر با ٩ رجب ١٣٩١ هجري قمري افتتاح شد. و در ١٦ شهريور ماه ١٣٥٤(٣٠ شعبان ١٣٩٥) به پايان رسيد.
دوره بيستوچهارم
انتخابات دوره ٢٤ مجلس شوراي ملي، آخرين انتخابات دوران حكومت پهلوي بود و اين دوره از مجلس شوراي ملي در تاريخ ١٧شهريور ١٣٥٤ برابر با ٢ رمضان ١٣٩٥ افتتاح شد. در اين دوره بخاطر فضاي انقلابي كه در كشور به وجود آمده بود، 5 نخستوزير در مدت 4 سال روي كار آمدند كه هيچ يك از آنها موفق به ادامه کار نشدند. سرانجام به دنبال مبارزات قهرمانانه ملت ايران و استعفاي بسياري از نمايندگان و سقوط رژيم سلطنتي، عمر مجلس بيست و چهارم نيز در ٢١ بهمن ١٣٥٧ به پايان رسيد.
رؤسای مجلس شورای ملی
دوره اول: مرتضی قلیخان هدایت(۱۲۸۵)، حاجمیرزا محمودخان (۱۲۸۶)، میرزا اسماعیلخان (۱۲۸۷)
دوره دوم: صادقخان مستشارالدوله (1286)، میرزا اسماعیلخان (۱۲۸7)، محمدعلی فروغي (1289)
دوره سوم: حسین پیرنیا (۱۲۹۳)
دوره چهارم: حسین پیرنیا (۱۳۰۰)
دوره پنجم: حسین پیرنیا(۱۳۰۲)، میرزا حسنخان مستوفی (۱۳۰۴)
دوره ششم: سیدمحمد تدوین(۱۳۰۵)، حسین پیرنیا(۱۳۰۶)
دوره هفتم: حسین دادگر(۱۳۰۷)
دوره هشتم: حسین دادگر(۱۳۰۹)
دوره نهم: حسین دادگر(۱۳۱۱)
دوره دهم: میرزا حسنخان اسفندیاری(۱۳۱۴)
دوره یازدهم: میرزا حسنخان اسفندیاری(۱۳۱۶)
دوره دوازدهم: میرزا حسنخان اسفندیاری(۱۳۱۸)
دوره سیزدهم: میرزا حسنخان اسفندیاری(۱۳۲۰)
دوره چهاردهم: محمدصادق طباطبایی(۱۳۲۲)
دوره پانزدهم: رضا حکمت(۱۳۲۶)
دوره شانزدهم: رضا حکمت(۱۳۲۸)
دوره هفدهم: حسن امامی (۱۳۳۱)، سیدابوالقاسم کاشانی (۱۳۲۲)، عبداله معظمی (۱۳۲۲)۹
دوره هجدهم: رضا حکمت(۱۳۳۲)
دوره نوزدهم: رضا حکمت(۱۳۳۵)
دوره بیستم: رضا حکمت(۱۳۳۹)
دوره بیستویکم: عبداله ریاضی(۱۳۴۲)
دوره بیستودوم: عبداله ریاضی(۱۳۴۶)
دوره بیستوسوم: عبداله ریاضی(۱۳۵۰)
دوره بیستوچهارم: عبداله ریاضی(۱۳۵۴)، جواد سعید(۱۳۵۷)
منبع: «کرسی های مادستان در بهارستان»
