عصر روز دوشنبه هفته جاری، ادامه دور هشتم مذاکرات وین پس از تعطیلات سال جدید میلادی از سر گرفته شده است.
به غیر از مقامات تیم مذاکرهکننده ایرانی در وین، سایر طرفین مذاکرات بر این ادعا هستند که تیم مذاکرهکننده کشورمان خواستههای حداکثری خود که در هفتمین دور مذاکرات (نخستین دور مذاکرات وین تیم منتخب دولت سیزدهم) مطرح کرده بود را کنار گذاشته و پیشنویس تهیه تا ششمین دوره مذاکرات (آخرین دور مذاکرات وین با تیم منتخب دولت دوازدهم) پذیرفته است. در این رابطه میخائیل اولیانوف ادعا کرده بود که روسیه و چین، ایران را متقاعد کردند که برخی خواستههای حداکثری خود را کنار بگذارند.
گفتنی است که احیای برجام به 2 بخش تقسیم میشود، نخست رفع تحریمها علیه کشورمان، دوم، بازگشت ایران به تعهدات هستهای. گفتنی است که هر یک از این بخشها با چالشهایی روبهرو است که امید میرود در این دور از مذاکرات رفع شود.
بازگشت ایران به تعهدات هستهای
چالشی که در بحث بازگشت ایران به تعهدات هستهای خود وجود دارد، بحثی است که از سوی طرفین غربی بر آن تأکید میشود و آن هم فرصت کم باقی مانده برای حصول نتیجه مذاکرات است. گفتنی است که طرفین غربی مذاکرات بر این ادعا هستند که تا زمان گریز هستهای ایران کمتر از چند هفته بیشتر باقی نمانده و از اینرو با طولانی شدن روند مذاکرات، برجام عملاً ماهیت خود را از دست خواهد داد. در واکنش به این اظهارات اسلامی، رئیس سازمان اتمی کشورمان اعلام کرده بود که حتی درصورت شکست مذاکرات وین ایران بیشتر از 60 درصد غنیسازی انجام نخواهد داد.
نماینده روسیه نیز در این رابطه اعلام کرده بود که «این احساس اضطرار، قدری غلو شده است. بله، مسأله فوریت دارد، اما باید محتاط باشیم و نباید ضربالاجلهای مصنوعی تعیین کنیم.»
فارغ از این مسائل گفتنی است برخی موارد از شرایط بازگشت هستهای کشورمان، پیچیدهتر از موارد دیگر است. بهطور مثال در رابطه با آزادسازی مواد مازاد راهحلهایی وجود دارد. بهطور مثال نماینده روسیه در مذاکرات وین در رابطه با مواد مازاد گفته بود که سانتریفیوژهای غنیسازی ایران یا باید از بین برده شود، یا به خارج از کشور منتقل شود یا در انباری تحت نظارت آژانس در ایران نگهداری شود که البته تیم ایرانی در این رابطه پیشنهاد خود را ارائه داده است.
با این حال برخی موارد در این میان پیچیدهتر است که به گفته برخی از مقامات غربی هنوز بر سر آن توافق نشده است، نحوه برخورد با بسیاری از سانتریفیوژهای پیشرفته ایران است (ماشینهایی که با سرعت زیادی برای غنیسازی اورانیوم میچرخند.)
بر اساس برجام، ایران مجاز به غنیسازی اورانیوم تا 67/3 درصدی با تعداد محدودی از سانتریفیوژهای نسل اول خود در کارخانه زیرزمینی غنیسازی سوخت نطنز بود.
در این میان دیپلماتهای غربی بر این ادعا هستند که اکنون، ایران صدها سانتریفیوژ پیشرفته را در هر 2 نیروگاه اصلی خود در فردو و نطنز نصب کرده است که بسیار کارآمدتر و قدرتمندتر هستند. یکی از راهحلها میتواند از بین بردن زیرساختهایی مانند کابلها و سایر تأسیسات الکترونیکی باشد که برای راهاندازی سانتریفیوژهای پیشرفته موردنیاز است. نصب مجدد این زیرساخت ماهها طول میکشد و میتواند به افزایش زمان گریز هستهای کمک کند. که البته این مسأله مورد تأیید مقامات ایرانی قرار ندارد.
رفع تحریمها علیه کشورمان
در این رابطه 2 سطح اختلافنظر وجود داشته که طبق اظهارات صورت گرفته میتوان گفت که تا اندازهای این مسأله در مذاکرات وین تعدیل پیدا کرده است. یکی از سطوح این بود که مقامات ایرانی نسبت به قانون اقدام راهبردی مجلس خواستار لغو تمامی تحریمها (ازجمله تحریمهای هستهای، حقوق بشری و...) علیه کشورمان بودند که مقامات غربی تحقق این مسأله را در مذاکرات فراتر از برجام محقق میدانستند و نه برجام. البته گفتنی است که مذاکرات برجام پیرامون فعالیت هستهای و تحریمهای هستهای علیه کشورمان صورت گرفته است. سطح دیگر اختلافات، تعریف طرفین از تحریمهای در تضاد با برجام بوده است که البته گفته میشود توافقاتی در این زمینه صورت گرفته است.
چالش دیگر در این رابطه 2 درخواست ایران از طرفین مذاکرهکننده و عملکرد آنها است. نخست اینکه تضمین ایالات متحده در رابطه با خارج نشدن مجدد این کشور از برجام، دوم راستیآزمایی از تحقق رفع تحریمها.
در کل نسبت به اظهارات و تحلیلهایی که در این میان صورت گرفته میتوان گفت که از لحاظ حقوق بینالملل تضمینی برای خروج مجدد ایالات متحده از برجام وجود ندارد. با این حال درخواست راستیآزمایی ایران در رابطه با تحقق رفع تحریمها به حق و منصفانه است. دلیل این مسأله هم این است که تحقق صحت عملکرد ایران به تعهدات هستهای خود از سوی آژانس مورد راستیآزمایی قرار میگیرد و از سوی دیگر رفع تحریمها علیه کشورمان فراتر از تعهدات مقطعی و لغو دستورات است، چراکه این تحریمها قابل جایگزین بوده و رفع تحریمها بهصورت تأثیرگذار درخواست به حق ایران به حساب میآید.
رویکرد مجلس درصورت تخلف از قانون اقدام راهبردی چه خواهد بود؟
در رابطه با قانون اقدام راهبردی باید گفت که پیشنویس صورت گرفته در پایان دور ششم و در آخرین دور مذاکرات تیم منتخب دولت دوازدهم، بیش از همه در چارچوب تحریمهای هستهای و ذکر شده در برجام بوده، این در حالی است که قانون مذکور خواستار لغو تمامی تحریمها علیه کشورمان شده است.
حال طرفین مذاکرهکننده بر این ادعا هستند که تیم مذاکرهکننده ایرانی (منتخب دولت سیزدهم) به پیشنویس دور ششم به بازگشت است. پرسشی که در اینجا مطرح میشود این است که آیا مجلس در رابطه با قانون اقدام راهبردی سفت و سخت برخورد خواهد کرد و یا مواضع مجلس نسبت به این قانون در مواجهه با دولت سیزدهم نسبت به دولت دوازدهم متفاوت خواهد بود؟
گفتنی است که گزارش کمیسیون اصل 90 مجلس در رابطه با تخلف سازمان انرژی اتمی کشورمان در خصوص اجرای قانون اقدام راهبردی، هم هفته گذشته و هم هفته جاری در دستور کار مجلس قرار گرفته است.
در رابطه با علت گزارش کمیسیون اصل 90، باید گفت که در اواخر کار دولت دوازدهم هنگامی که صحبتهایی از مذاکرات وین برای رفع تحریمها و احیای برجام آغاز شده بود (پس از روی کار آمدن دولت جو بایدن در ایالات متحده آمریکا)، مجلس اصولگرای یازدهم به عنوان برجام، نگاه مثبتی به تیم مذاکرهکننده دولت حسن روحانی از خود نشان نمیداد، از اینرو برخی فعالان و کارشناسان حوزه سیاسی بر این باورند که قانون اقدام راهبردی مجلس که قبل از آغاز مذاکرات وین تصویب شد (قانون اقدام راهبردی مجلس در 12 آذرماه 1399 تصوب و نخستین دور مذاکرات حضور وین اواسط فروردین ماه سالجاری برگزار شد).
در میان این کارشناسان، برخی افراد (نزدیک به جریان راست) بر این باورند که مجلس با این قانون قصد داشت جلوی امتیازدهی دولت دوازدهم را بگیرد چرا که این دولت در تلاش بود تا هرطور شده تا قبل از پایان مهلت فعالیتش، برجام را احیا کرده و در این رابطه حاضر بود از برخی مواضع کوتاه آمده و به طرفین مذاکرهکننده امتیاز دهد.
از سوی دیگر برخی از این کارشناسان (نزدیک به جریان چپ) بر این اعتقاد هستند که اصولگرایان با وضع این قانون در تلاش بودند که احیای برجام به دست دولت سیزدهم انجام شود (گفتنی است که پیروزی اصولگرایان قبل از انتخابات 28 خردادماه به علت برخی مسائل از جمله رد صلاحیت چهرههای اصلی جریان اصلاحات، محتمل بود.)
البته گفتنی است که در این میان برخی تصویب قانون اقدام راهبردی مجلس را واکنشی در رابطه با به شهادت رسیدن شهید فخریزاده، دانشمند هستهای کشورمان میدانند. البته باید گفت که طرح این قانون قبل از شهادت شهید فخریزاده در مجلس مطرح بود، با این حال ابوالفضل عمویی، سخنگوی کمیسیون امنیت ملی در آن زمان در گفتوگوی تلویزیونی گفته بود که «حتماً اقدام ناجوانمردانه در به شهادت رساندن شهید فخریزاده، به پیگیری مؤثرتر طرح اقدام راهبردی برای لغو تحریمها در مجلس تأثیر خواهد داشت.»
