محمد ناصر نیکبخت يكی از كاركشتهترين استانداران همدان به شمار میرفت. نيكبخت كار خود را از مجموعه وزارت كشور آغاز كرده و نزديك به ۴ دهه خدمت، او از كارزارها و حوادث، تجارب و آموختههايي اندوخته كه به وضوح نشان دادهاند موهاي او در آسياب سفيد نشده است.
اغلب خصوصياتی كه از وی در زبان صاحبان نظر و شناخت شنيده ميشود، زيركی، نفوذ و رفتار اقتدار طلبانه ای است كه از او ديدهاند. اين خصوصيات رفتاری را ميتوان در بسياری از كنش و واكنشهای او در مباحث و مسائل استان در دوران استانداری شاهد آورد.
اگرچه نيكبخت نيز به مانند هر شخصيت انساني ديگر ضعفهايي به همراه داشته كه در ايفاي مسئوليت خود را نشان داده است. هرچند كه شخصيت اقتدارگرا و خودپسندي به مانند او كمتر زير بار پذيرش اين ضعفها رفته است. در اين مطلب به تحليل رفتاري استاندار پانزدهم همدان پرداخته شده است.
نیکبخت سرهنگ
اگر به شكل، شمايل و تيپ نيكبخت نگاهی بيندازيد متوجه یکسری خصوصيات ذاتی و اكتسابی خواهيد شد. استاندار اسبق همدان كه متولد ديار عشايرخيز كهگيلويهایها بود، راه رفتن و ژست گرفتنش هم نشانی از اقتدارخواهی ايلياتیها و تمایل به محور بودن را دارد. این احساس بیشتر در بین مردان ایلیاتی و با بالا رفتن سن و سال و جایگاه تقویت نیز می شود.
حضور نيكبخت در مناصب و مسئوليتهاي بالادست در سالهای خدمت، اين وجه غالب شخصيتی وی را تقويت كرد.
او در سال های مسئولیت در منصب استاندار همدان در برخورد با مديران تحت امر خود نيز بيشترين سعي را در استفاده از اين وجه شخصيتی خود داشته كه در رفتارهای وی عیان بوده است.
الف: مديريت يكتنه
يكي از خصوصيات نيكبخت در نوع تعامل با مديران تحت امر خود نمايان بود كه او بيشتر تمايل به استفاده از شيوه خطي بالا به پايين داشته است. اگر حلقه مديران مورد علاقه و نزديك وي را كه همواره كمكحال او بودهاند، كنار بگذاريم استاندار همدان در تعامل با باقي مديران خوش نداشته كه مديري خارج از چارچوب تعيين شده حركت كند. حتي حلقه نزديك نيز تا جايي محبوب بودهاند كه در مسير او حركت كرده و با او همگام بودهاند. به عبارت ديگر نيكبخت عليرغم اينكه در پستي نظامي مسئوليت نداشته اما رفتارش شباهت بسياري به فرماندهان دارد.
ب: حساسیت به اداره جلسات:
نيكبخت حساسيت ويژهای به حضور در جلسات و در جريان قرار گرفتن از تمامی تصميمگيريیها دارد تا جايي كه در جلساتی به مانند ستاد تسهيل و رفع موانع توليد هم كه تكليفی بر حضور مستقيم وي نبوده، حضور یافته و به طور مستقيم در مباحث و موضوعات ريز و مصداقي اين جلسات ورود داشته است. بيشترين نمود علاقه نيكبخت به مديريت يگانه جلسات را ميتوان در ستاد تسهيل و رفع موانع توليد ديد كه وي به طور مستقيم وارد چالش با دستگاهها و نهادهای مالی و اقتصادی ميشد و از يكسو واحدهای توليدی را خطاب مستقيم قرار میداد.
ج: دفاع يكتنه از دولت و سياستها:
نیکبخت در سالهای مسئولیت در حوزه تبليغات و اطلاعرساني همواره بار اصلی سخنگويي دولت را يكتنه به دوش كشيد و در اين حوزه لحني با صلابت و مقتدرانه داشته است. اگرچه كه نسبت به ساير مصداقهای رفتاری اقتدارگرايانه او كمرنگتر بوده است.
نیکبخت سیّاس
الف: تعامل و نرمزباني: يكي از وجوه شخصيتي برجسته نيكبخت كه نقش زيادي در ماندگاري با كمترين چالش را برای وی در استان رقم زده زبان تعاملگرايي و نرم استاندار اسبق همدان علیرغم داشتن روحيه بالا در اقتدارگرایی بوده است. نيكبخت در مواجهه با حوزههای ديگر مديريتی در استان بيشترين سعی را بر تعامل و مدارا گذاشته است. اين رفتار كه از سياس بودن نيكبخت حكايت دارد، نقش بسيار زيادی در ماندگاری وی در استان با كمترين چالش بازی كرده است.
در دوره او يكی از نزديكترين روابط بين استانداری و نماينده ولی فقيه در استان و حتی حوزههای نظارتی تجربه شده است. سياست تعاملگرايانه وی در قبال 2 دوره از وكلای استان در مجلس نيز برقرار بوده هرچند كه در برههای وجه اقتدارگرايی او برخی چالشها را برايش به همراه داشته باشد.
ب: زيركی در ميدان سياست: ميدان سياست همواره در اذهان تاريخي ما به بيرحمي و پيچيدگي شناخته شده است. دراين ميدان آن كسی را يارای پايداری و بقا بوده كه توانسته در فرازونشيبها خود را از خطرات پنهان و از فرصتها حداكثر استفاده را ببرد باقي ماندن نيكبخت در زمره كارگزاران دولت در دورههای مختلف نيز بر اساس اين قاعده اتفاقی نبوده و حتماً ثمره زيركی و كياست وی بوده است.
او از جمله اندك مديران وزارت كشور بوده كه توانسته در دورههاي مختلف صاحب مسئوليت باشد و در سطوح تصميمگيری باقی بماند.از این رو رد پای نیکبخت را هم می توان در دولت احمدی نژاد دید و هم در دولت روحانی.
ج: لابيگري و استفاده از شيوههاي كمهزينه: استاندار اسبق همدان به واسطه نفوذ و سابقه خود از قدرت چانهزني بالايي برخوردار بود و از اين ويژگي در پيشبرد تدابير و تصميمات خود حداكثر استفاده را داشته است. رفتوآمدهای مكرر به تهران و ديدارهاي آشكار و پنهان با صاحبمنصبان تصميمگيران از جمله ديداري كه با رئيس تشخيص مصلحت نظام داشت، ثمرات برجستهاي براي وی در استان به همراه داشت. قدرت لابی او در كنار گذاشتن مهره های ناچسب به زعم او هم به كار آمده و ديده شده درمواردی مديران ناهمراه با خود را عليرغم پيشبيني حاشيهها، چگونه بدون سروصدا و هزينه كنار گذشته است.
د: بازي غرش و بارش در مديريت: او در نحوه اداره نهادهاي استان بويژه در جلسات و در برخورد با مديران تعاملي دووجهی داشت. نيكبخت در تعامل با دستگاههايي كه ارتباط مستقيمي در پيشبرد سياستهاي اقتصادی او داشتهاند از يكسو گاه رويه برخورد چكشي و اتمام حجتی داشته و لحن هشداری وی گاه حتی به تريبون ها کشیده شده تا بازخورد رسانهای داشته باشد و در سوي ديگر به فاصله اندكي از تشويق، تعریف و تاكتيكهای تقويتی بهره گرفته كه تا اين دست مديران را همواره در حالت بيم و اميد نگه بدارد. در اعمال اين تاكتيك بر او خيلي نميتوان خرده گرفت؛ چراكه سيستم فشل و فرسوه اداری به او ثابت كرد كه بايد برخیها همواره در حالت فشار قرار گیرند.
و: مهارت بالا در بازی با رسانه ها: یکی از نمودهای زیرکی و سیاست ورزی نیکبخت نوع تعامل و موضع او در قبال رسانه است. استاندار همدان در گذشته نیز نشان داده که علیرغم نداشتن تجربه در کار رسانه ای، راه بهره گیری از قدرت نفوذ و تاثیرگذاری این بلندگوها را تا چقدر خوب بلد است و برخلاف برخی استانداران پیش از خود که به جنگ علنی و ناشیانه با رسانه ها پرداختند این فرصت و انرژی را به نفع خود بکار می گیرد.
در دوره معاونت وی در استانداری همدان او از این قدرت برای تحت فشار قرار دادن بانکها و مدیران بهره می گرفت که سر یاری با سیاست های کلان استان را نداشتند.
در دوره استانداری نیز با پیگیری رفتاری آگاهانه و برگرفته از هوش خود در میدان سیاست غالب رسانه های استان را وارد خط و خیابان خود کرده و حتی در قبال رسانه های منتقد و مخالف نیز موضعی تقابلی و جنگ طلبانه نداشته تا به نحوی از آنها نیز در مسیر همراهی خود بهره بگیرد و یااثر کارشان را کمتر کند.
محافظهكاري صوفيانه در معادلات سياسي
در دوره استانداری همدان، نيكبخت كمتر علاقهاي به برپايي گردهماييهاي سياسي حتي در حمايت از دولت نشان داد و حتي برخي مواقع تصميم بر منع برگزاری آنها شد. اين شيوه عملكرد در شرايطي كه صدای مخالفان و منتقدان دولت در استان همدان به اندازه كافي بلند بوده هم از روحيه محافظهكاری و رفتار صوفيانه تيم دولت از جمله نيكبخت بايد دانست. اگرچه اين خصوصيت مختص به نيكبخت نبوده و غالب مديران دولت يازدهم دچار اين احتیاط و رفتار بدون خطر شدهاند. او حتی در دفاع از بلندگوهای حامی دولت در استان كه به راهروهای دادگاه كشيده شدند هم حركت برجستهای انجام نداد. اين محافظهكاري آسيبهايي را براي وي به همراه داشته كه يكي از برجستهترين آنها نتيجهگيري خلاف انتظار دولت در انتخابات مجلس دهم در استان همدان بود. اين محافظهكاري وي، در كمگويي فرمانداران مديران در بيان خدمات دولت هم بيتأثير نبوده است.
پختگي موفقيتآميز در حوزه تعاملات
اگرچه محافظهكاري نيكبخت در حوزهاي براي او آسيبزا بوده اما تجربيات و سابقه وي و اداره امور استاندر سال گذشته حكايت از تأثير بالاي اين پختگي در موفقيت او در برخي حوزهها داشته است. از جمله اينكه به آساني وارد بازيها و غوغاهاي سياسي نشده در قبال كنشهاي غوغاگرانه برخي نهادها صبر به خرج داده تا نتوانند ميوه دلخواه خود را بچينند. تعامل مثبت، فضاي آرام و بدون چالش در حوزه ديوانی حاصل اين پختگی و تجربه وی بوده است.
