پایگاه اطلاع رسانی روزنامه همدان پیام

سیاست خارجی متوازن نشان از عقلانیت است

شعار سیاست خارجی متوازن آقای رئیسی نشانگر عقلانیت در سیاست خارجی دولت است و ساختار نظام بین‌الملل کنونی ساختاری مبتنی بر دانایی است و هرچقدر عاقل‌تر باشید، منفعت بیشتری کسب می‌کنید.

عضو هیأت علمی گروه علوم سیاسی و روابط بین‌الملل دانشگاه آزاد همدان گفت: سیاست خارجی دولت‌های حاکم پس از انقلاب اسلامی دچار دوگانگی‌هایی است و گرایش به یکی از این دوگانگی‌ها، تأمین منافع ملی ما را با مشکل مواجه می‌کند. یکی از این دوگانگی‌ها نوع نگاه ما در تدبیر امور خارجه است. نگاهی از درون به برون (Inside out) وجود دارد که صرفاً بیشتر تأکیدش بر مقدورات ملی و نیازهای داخلی است و نگاهی برون به درون(outside in)، که صرفاً بیشتر تأکیدش بر محذورات و خواست‌ها و واقعیت بین‌المللی است.

علیرضا رضائی با بیان اینکه دوگانگی بعدی در حوزه تئوریک و تحلیلی سیاست خارجی؛ گرایش پیدا کردن به یک بعد ذهنیت‌گرایانه (Subjectivism) صرف یا عینیت‌گرایی (Objectivism) صرف است، تصریح کرد: وقتی دچار ذهنیت‌گرایی صرف هستید، در سیاستگذاری و اجرا فقط به واقعیات و محذورات بین‌المللی توجهی نمی‌کنید و صرفاً با تأکید بر مقدورات ملی و نیازهای داخلی به طرح اهداف می‌پردازید. هنگامی که به عینیت‌گرایی صرف دچار باشید بدین معناست که در سیاستگذاری و اجرا، توجهی به مقدورات و نیازهای داخلی نمی‌شود و صرفاً بر محذورات و واقعیات بین‌المللی توجه می‌شود بنابراین پیگیری اهداف و آرمان‌ها تضعیف می‌شود. نتیجه چنین تفکر و رویکردی در سیاست خارجی به دنباله روی از قدرت‌های بزرگ (Banwagoning) می‌انجامد.

این دانشیار روابط بین‌الملل ادامه داد: به نظر می‌رسد که این دوگانگی‌ها به نوعی سیاست خارجی ما را دچار مشکل کرده چراکه هر کسی از یک منظر به آن نگاه می‌کند و گرایش صرف به یکی از این دوگانگی‌ها در عمل نمی‌تواند تأمین کننده منافع ملی کشور ما باشد و اگر بخواهیم منافع ملی به نحو احسن تأمین شود باید تلفیقی از این دو را داشته و نگاه توأمانی داشته باشیم.

این استاد دانشگاه با بیان اینکه در سیاست خارجی جمهوری اسلامی هر دولتی تلاش کرده که نمود خاصی از سیاست خارجی را برای خود تبیین کند، گفت: در یک سطح کلان در عرصه سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران، دو رویکرد کلی آرمان گرایانه و توسعه گرایانه داریم. رویکرد آرمان گرایی مربوط به دوران جنگ و دولت آقای احمدی نژاد است و رویکرد توسعه گرایانه بیشتر در دولت آقایان هاشمی، خاتمی و روحانی دیده می‌شود. البته این تفکیک انتزاعی برای فهم محورها و تفکرات حاکم بر دولت‌های پس از انقلاب در ایران است و سیاست خارجی دولت‌ها در جمهوری اسلامی، محورهای مشابهی هم دارند.

رضائی در رابطه با سیاست خارجی دولت‌ها در ایران، بیان کرد: در دولت آقای رفسنجانی، توسعه گرایی اقتصادمحور به جهت الزامات ناشی از خرابی‌های جنگ و تفکر سازندگی، مطرح شد. پس از آن آقای خاتمی می‌گوید که توجه به توسعه از منظر اقتصادی، به فرایند توسعه آسیب می‌زند بنابراین توسعه گرایی سیاست محور را در دستورکار خود قرار می دهد. دولت آقای احمدی نژاد با آرمان گرایی اصول محور و بازگشت به آرمان‌های اولیه انقلاب اسلامی ایران، رویکرد توسعه‌گرای آقایان هاشمی و خاتمی را انحراف از آرمان‌ها می‌داند و ضمن نقد سیاست مماشات گرایانه دولت آقای خاتمی، ایستادگی بر حقوق و ابرام بر اصول اولیه را مورد تأکید قرار می‌دهد و با طرح دغدغه معیشتی و اقتصادی مردم و شعار پرداخت یارانه، ضمن نقد رویکردهای لیبرالیستی و نئولیبرالیستی برسرکار آمد.

وی ادامه داد: همین نگاه در دولت آقای احمدی نژاد منتقدانی پیدا می‌کند که شما با واقعیات نظام بین‌الملل می‌جنگید و با زیرپانهادن محذورات بین المللی، مشکلاتی در عرصه بین‌المللی برای ایران ایجاد کردید که نتیجه آن ارجاع پرونده هسته‌ای ایران به شورای امنیت و صدور قطعنامه‌های متعدد علیه کشور است بنابراین پس از آن، آقای روحانی با شعار توسعه گرایی تعامل محور، پیروز انتخابات شد. در دولت آقای روحانی برجام نماد تعامل محوری و نگاه برون به درون در عرصه سیاست خارجی است. خروج ایالات متحده آمریکا از برجام و بسط تحریم ها و... سبب تقویت منتقدان نوع نگاه و رویکرد دولت آقای روحانی در عرصه سیاست داخلی و خارجی شد.

این استاد دانشگاه مطرح کرد: آقای رئیسی نوع تعامل با قدرت‌های بزرگ و غرب‌گرایی صرف را مورد انتقاد قرار داد و بیان کرد که ما دنبال سیاست خارجی متوازن هستیم و در نخستین نشست خبری خود گفت که دنبال تعاملی گسترده در سیاست خارجی هستیم و روابط و تعامل با تمام دنیا به ویژه همسایه‌ها را در اولویت قرار می‌دهیم. آقای رئیسی در سفر به آمریکای لاتین نیز گفت که نگاه ما هم به شرق و هم به غرب و هم به همسایگانمان است یعنی می‌خواهد مسأله توازن را مطرح کند.

رضائی با بیان اینکه دولت آقای رئیسی به دنبال راه سومی در سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران و بین دوگانگی‌های فوق الذکر است، گفت: نگاه این دولت، عصاره‌ای از نگاه درون به برون و رویکرد برون به درون و توجه به مقدورات ملی و محذورات بین‌المللی است.

وی با اشاره به اینکه موفقیت یا توفیق نداشتن آقای رئیسی در سیاست خارجی متوازن وابسته به شاخص‌های مختلفی است، بیان کرد: یکی از مهمترین آن شاخص‌ها، همان بستر یا زمینه‌ای است که سیاست خارجی ما در آن عملیاتی می‌شود و آن هم نظام بین‌الملل است، نظامی که دارای چهار جزء اصلی ساختار(نحوه توزیع قدرت در نظام بین الملل)، بازیگران (دولت ها، سازمانهای بین المللی و غیردولتی، افراد و ...)، ماهیت (که همان جنبه آنارشیک بودن نظام بین الملل و نبود قدرت فائقه نظم دهنده است) و فرآیند (هدف بازیگران، به ویژه دولت‌ها از کنش و واکنش در عرصه نظام بین‌الملل) است.

وی ادامه داد: به نظر می‌رسد که واقعیات درونی (مشکلات اقتصادی و...) و بیرونی (تحریم‌ها و نوع بازیگری بین قدرت‌های بزرگ) و منطقه‌ای (رشد و پیشرفت رقبای منطقه‌ای)، ما را وادار کرده که در عرصه نظام بین‌الملل از نظر فرآیندی به دنبال اقتصاد و کسب ثروت باشیم؛ بدان معنا که سیاست خارجی ما به دنبال تسهیل‌گری رفاه داخلی است بنابراین نگاه توأمان امنیتی و اقتصادی با گرایش زمینه سازی پیشرفت کشور، از ملزومات سیاست خارجی دولت آقای رئیسی است.

شعار تعامل با همه کشورها در دولت سیزدهم

این دانشیار روابط بین‌الملل با اشاره به شعار تعامل با همه کشورها در دولت سیزدهم، مطرح کرد: مجموعه اقدامات خوبی در توازن سیاست خارجی انجام شده و شعار اینکه ما به دنبال تعامل با همه هستیم، نشان دهنده عقلانیت در سیاست خارجی است و برداشت‌های مثبت از کشور را در روابط بین الملل افزایش و سوءبرداشت‌های را کمرنگ می‌کند چراکه محور در سیاست خارجی، منافع ملی است و وقتی با این دید به آن نگاه شود دیگر برای شما مهم نیست نگاه به شرق یا غرب حاکم است. هر کدام منفعت بیشتری داشته باشد و بتوان از آنها در تأمین منافع ملی بهتر بهره برد باید در سیبل تعامل قرار گیرد. حاکم شدن این عقلانیت در سیاست خارجی یک برد است.

رضائی خاطرنشان کرد: ارتباط با همسایگان به نظرم از الزامات است و باید با آنها تعامل داشته باشیم البته برخی انتقاداتی به این موضوع دارند؛ مثلاً این کشورها چه حجم از اقتصاد جهانی را دارند؟ پاسخ این است که نمی‌توانیم در این مسأله نگاه صرفاً اقتصادی داشته باشیم و یک نگاه و منطق امنیتی هم در سیاست خارجی وجود دارد که ما را ملزم به اولویت همسایگان در تعاملات بین‌المللی می‌کند.

وی با بیان اینکه برای مباحث اقتصادی به آمریکای لاتین مراجعه کردیم، گفت: آنجا ظرفیت بسیار خوبی برای مباحث اقتصادی است البته انتظار داشتم فراتر از سه قلوهای نیکاراگوئه، ونزوئلا و کوبا حرکت کنیم چراکه آن منطقه ۶۵۰ میلیون نفر جمعیت دارد، تولید ناخالص داخلی آنها پنج تریلیون و ۵۰۰ میلیارد دلار است و برای ما خروجی خوبی در منطقه دارد.

عضو هیأت علمی گروه علوم سیاسی و روابط بین‌الملل دانشگاه آزاد واحد همدان با اشاره به اینکه حل شدن مشکل ما و عربستان ناشی از عقلانیت در سیاست خارجی است، توضیح داد: امارات، مصر و اردن خواهان برقراری ارتباط با ما هستند، بحران یمن دارد حل می‌شود، سوریه به اتحادیه عرب بازگشته و اینها در کنار نوع نگاه آقای رئیسی به مجامع بین‌المللی نشان دهنده این است که رئیسی تلاش دارد راه سومی در دوگانگی‌ها پیدا کند.

رضائی با تأکید بر لزوم حضور فعال در مجامع بین‌المللی در عرصه سیاست خارجی، بیان کرد: عضویت در سازمان همکاری‌های شانگهای، ظرفیت خوبی است و با توجه به بسط بنیان‌های اقتصادی آن، می‌تواند پنجره خوبی در پیشبرد اهداف ما در عرصه سیاست خارجی داشته باشد.

وی با اشاره به از سرگیری روابط ایران و عربستان، تصریح کرد: در منطقه غرب آسیا سه بازیگر اصلی یعنی ایران، عربستان و ترکیه را داریم و هر سه، مدل متفاوتی از حکمرانی را ترویج می‌دهند. آنچه که اتفاق افتاد و باعث شد ایران و عربستان در کنار هم قرار بگیرند، بخش مهمی مربوط به سیاست خارجی عملگرایانه و توسعه گرایانه بن سلمان است چراکه نوع روابط وقتی از منظر هویتی در عرصه بین‌المللی تحلیل شود چالش زاست اما وقتی مسائل هویتی کمرنگ شود و مسایل استراتژیک جایگزین شوند، منافع ملموس و عینی در روابط تأثیرگذار است و رقابت جایگزین چالش می شود. ارتباط با عربستان یکی از بردهای سیاست خارجی دولت آقای رئیسی است. حامیان و دنباله روهای عربستان زیاد هستند و این مسأله به نفع منافع ملی ماست.

وی خاطرنشان کرد: اگر این توازن در عرصه سیاست خارجی که شعار دولت آقای رئیسی است در عرصه عمل به جدیت دنبال شود، کار خوبی است اما چالشی به نام ایالات متحده آمریکا را هم داریم.

توصیه من به سیاست‌گزاران این است که رویکرد نظم عدالت محور مبتنی بر استراتژی موازنه نرم را در برابر این قدرت عملیاتی کنند. آن چیزی که معتقدم باید در سطح استراتژیک‌ اتفاق بیفتد، نوع نگاه به نظم بین‌المللی است و من این الگو را نظم عدالت محور معرفی کردم. ساختار نظام بین‌الملل، توزیع قدرت براساس ظرفیت سازی داخلی و خارجی است. ساختار نظام بین‌الملل کنونی ساختاری مبتنی بر دانایی است و هرچقدر عاقل‌تر باشید، منفعت بیشتری کسب می‌کنید و تمام اقدامات در عرصه سیاست خارجی باید برای تامین منافع داخلی باشد.

دستگاه دیپلماسی نیاز به خانه تکانی دارد

رضائی با بیان اینکه دستگاه دیپلماسی نیاز به خانه تکانی دارد، گفت: افراد ذی‌نفع باید در جایگاه خود قرار بگیرند. به تازگی شاهد بودیم خانم مامایی به عنوان سفیر ایران در فنلاند معارفه شد که برای من به عنوان یک کارشناس روابط بین‌الملل قابل قبول نیست و در ساختار دیپلماسی نیز قابل پذیرش نیست. من احساس می‌کنم بدنه وزارت خارجه با شخص وزیر و دولت همراه نیست بنابراین خانه تکانی از این جهت مورد نیاز و الزامی است.

وی در پایان بیان کرد: جمهوری اسلامی ایران به عنوان یک بازیگر قدرتمند فرامنطقه‌ای، بخشی از واقعیت نظام بین‌المللی کنونی است که قابل چشم پوشی نیست. در همین راستا دولت باید با ایفای بازیگری مطلوب بین ابرقدرت‌ها و قدرت‌های بزرگ فقط به سرافرازی بیش از پیش جمهوری اسلامی ایران در همه عرصه‌ها به ویژه عرصه اقتصادی که از عرصه‌های فرهنگی، نظامی، سیاسی عقب‌تر است، بیندیشد.

پاکی آوردی ای امید سپید

یلدا شب هندوانه و فال و غزل

حال و هوای صحاف خانه همدان در آستانه بازگشایی مدارس