تاریخ در دیار کهن نهاوند قصهها برای شرح و بازگویی دارد، از رویدادها، جنگ و فتحها تا خلاقیت و رسم زندگی در حافظهی پرخاطرهی این هویت تاریخی ماندگار. تاریخی که هر جز و خط آن خود کتابی پرماجرا و داستانی نغز از مردمان و رسم زندگی آنها در دورانهای متفاوت دارد.
از قناتها آغاز میکنیم، در میدان قیصریه جاری و صدای حیاتبخشاش نوازشگر لحظههای پرجنب و جوش در قلب اقتصادی شهر و همجوار بازار نهاوند است.
در سال ۱۳۲۸، آب شهر از چند رشته قنات و چشمه تأمین میشده است و از جمله آنها قنات قیصریه با ۴ سنگاب، قنات چشمه عبدل با یک سنگآب، قناتی که در محله چهارباغ مظهر دارد و در نهایت قنات گلشن که محله گلشن را آبرسانی میکرده است.
همچنین چند چشمه مانند چشمه علی، 2خواهران، چاله اولاد و چشمه ملامحمد طاهر به عنوان منابع جانبی آب عنوان شده و گفته شده که برخی از این قناتها هنوز فعال هستند و بخشی از محلات شهر (چهارباغ، سادات، گلشن و غیره) از این قناتها استفاده میکنند.
قنات میدان قیصریه فعال است
میدان قیصریه نهاوند را محمود میرزا حاکم نهاوند در زمان فتحعلی شاه قاجار بنا کرده و در وسط آن دوچنار بزرگ وجود دارد که قدمت تاریخی میدان را نشان میدهد، یک رشته قنات و چشمه در اطراف آن وجود دارد که ساکنین نهاوند در گذشته با عبور آب از این رشتهها به منازل شان برای شرب و شستوشو استفاده میکردند.
از حدود ۳۵ هزار رشته قنات در کشور که اغلب در مناطق خشک و نیمهخشک قرار دارد، به دلیل خشکسالیها و بهرهبرداری ناپایدار، بیش از ۵۰ درصد قناتها خشک یا در معرض نابودیاند.
استان همدان هم بهعنوان یکی از مناطق دارای بافت تاریخی قناتها، بیش از ۲هزار و ۴۷۷ رشته قنات ثبت شده دارد.
بر اساس گزارشها، استفاده از قناتها میتواند مصرف انرژی در بخش تأمین آب را تا ۴۰ درصد کاهش دهد. در شرایطی که بحران آب به سرعت در حال تشدید است، بازگرداندن اهمیت قناتها و احیا و نگهداری آنها به عنوان یک راهکار طبیعی، پایدار و کمهزینه، میتواند بخش مهمی از راهحلهای مدیریت منابع آب باشد. توجه به قناتها نه تنها به حفظ منابع آبی کمک میکند، بلکه به حفظ هویت فرهنگی و اقتصادی جامعه نیز یاری میرساند.
قنات قیصریه یکی از قناتهای شهر بوده است که مظهرش در منطقه قیصریه و خانههای چهارباغ و راسته میرزا آقا را تغذیه میکرده است.
اما قلعه باستانی نهاوند که متعلق به دوره ساسانی است و در دوره قاجار تا حدی تخریب شده است و با توجه به اینکه قلعه در گذشته دارای قنات و چاه آب بوده است، خروجی آب قلعه در میدان قیصریه هنوز دیده میشود.
با این شواهد، ممکن است قنات قیصریه همان قناتی باشد که زیر مسجد امام حسن(ع) قیصریه میگذشته و تا قلعه ارتباط دارد، اما تأیید قطعی نشده است. مسجد امام حسن(ع) (مسجد جامع نهاوند) در سمت شمال میدان قیصریه واقع است و بنایش در دوره سلجوقی است.
نهاوند کهن با تمدنی دیرینه
رئیس میراث فرهنگی صنایع دستی و گردشگری نهاوند با بیان اینکه نهاوند شهری با تاریخ کهن است و با توجه به شکلگیری کانونهای تمدنی در کنار رودخانهها، سرابها و منابع آبی مثل تمدن بینالنهرین و رشته قنات بهعنوان یکی از کانونهای مهم تمدنی به شمار میرفته است، نمونه آن را وجود تپه باستانی گیان، باباقاسم، شریف آباد و... عنوان کرد.
محسن جانجان درباره قناتی که در میدان قیصریه و یکی از مسیرهای ورودی بازار قرار دارد و هنوز هم فعال است، میگوید: قنات موجود در ضلع شمال غربی میدان قیصریه که از زیر بنای مسجد تاریخی امام حسن (ع) در حال گذر است، خبر از گذشتههای دور بهعنوان منبع اصلی آب مورد استفاده قلعه نهاوند در دوران ساسانیان میدهد.
این قنات پس از پر شدن آب انباری که در محدوده مسجد و خیابان قیصریه قرار دارد، مازاد آن جاری و مورد استفاده شهرداری و... قرار میگیرد. جانجان میگوید: قناتهای متعددی در شهر نهاوند وجود دارد که دستگاههای متولی برای احیای این رشتهها و همچنین حفاظت و نگهداری از آنها با توجه به شرایط آبی منطقه باید اهتمام ویژهای داشته باشند.
البته گفتنی است که در حال حاضر مرمت و ساماندهی بنای مسجد امام حسن (ع) و بافت تاریخی میدان قیصریه با اعتباری بالغ بر ۳ و نیم میلیارد تومان با پیگیریهای نثاری نماینده نهاوند در مجلس آغاز شده است. مرمت و ساماندهی این بنا با حفظ اصالت تاریخی و رعایت ضوابط میراث فرهنگی در حال اجرا است.
